Czy prokurent może reprezentować spółkę w postępowaniu skarbowym?

Czy prokurent legitymujący się wpisem do Krajowego Rejestru Sądowego może reprezentować spółkę kapitałową w postępowaniu przed organami skarbowymi?

Odpowiedź na pytanie postawione w tytule tego artykułu powinna być dla każdego oczywista. Dziwnym jednak trafem, docierają do nas (pojedyncze, jak dotychczas) skargi na organy skarbowe, które nie zawsze mają uznawać umocowanie prokurenta do reprezentacji spółki w postępowaniu skarbowym. Odmowę taką, organy uzasadniają brakiem rejestracji faktu (dokumentu) ustanowienia prokurenta w Centralnym Rejestrze Pełnomocnictw Ogólnych, (dalej również: Centralny Rejestr), zgodnie z przepisami ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tj. Dz.U.2017.201, dalej: Ordynacja lub op) w zakresie rejestracji pełnomocnictw ogólnych. I chociaż prokura to nie to samo, co pełnomocnictwo ogólne uregulowane w przepisach Ordynacji, i z tego powodu nie podlega ustawowemu obowiązkowi rejestracji, a nam nie udało się znaleźć potwierdzenia nielicznych, acz istniejących skarg w aktualnym orzecznictwie, obawiamy się jednak, że praktyka może wyprzedzać działalność sądów, stąd dzisiejszy temat.

O zasadach rządzących pełnomocnictwami na gruncie Ordynacji pisaliśmy w styczniu 2016 r. (artykuł pt.: Nowe zasady udzielania pełnomocnictw do spraw należących do właściwości organów podatkowych lub organów kontroli skarbowej). W tym tekście, uwagę skupimy na prokurze, która – jak wiadomo – jest szczególnym rodzajem pełnomocnictwa.

Ustanawianie i funkcjonowanie prokury

Z definicji jaką podaje ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. 1964.16.93, dalej: Kc) wynika, że prokura jest pełnomocnictwem udzielonym przez przedsiębiorcę podlegającego obowiązkowi wpisu do rejestru przedsiębiorców, które obejmuje umocowanie do czynności sądowych i pozasądowych, jakie są związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa (art. 1091 § 1 Kc). Z perspektywy naszego dzisiejszego tematu, ważne jest też, że bez wyraźnego uprawnienia wynikającego z przepisów prawa, prokury nie można ograniczyć ze skutkiem wobec osób trzecich (art. 1091 § 2 Kc).

Przypomnijmy, że sama czynność udzielenia prokury wymaga zastosowania formy pisemnej pod rygorem nieważności (art. 1092 § 1 Kc), a umocowanym może być osoba fizyczna, która posiada pełną zdolność do czynności prawnych (art. 1092 § 2 Kc). Tak więc, z zakresu osób uprawnionych do otrzymania prokury nie wynika podstawa wykluczenia prawa do reprezentacji spółki przed organami skarbowymi.

Zakres tego szczególnego pełnomocnictwa jest szeroki, w literaturze przedmiotu porównywany z zakresem działania członków zarządu, jedynie dokonanie niektórych czynności prawnych (np. zbycie przedsiębiorstwa, oddanie go do czasowego korzystania jak również zbywanie i obciążanie nieruchomości), ustawa uzależnia od udzielenia prokurentowi pełnomocnictwa do ich dokonania (art. 1093 Kc). Szeroki zakres umocowania prokurenta jest niezbędny do prawidłowego wykonywania tej funkcji, a ograniczanie jego kompetencji będzie stanowiło wypaczenie sensu obecności przepisów o prokurze w prawie. Ustanowienie prokurenta jest zatem wyrazem zaufania zarządu do osoby, której powierza pełnienie takiej funkcji.

Z uchwały z dnia 30 stycznia 2015 r., sygn. akt. III CZP 34/14, wydanej przez Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów, którą w dalszej części artykułu omówimy szerzej z trochę innej perspektywy, a to zasad prokury niewłaściwej, wynika, że wykładnia literalna przepisów Kodeksu cywilnego o prokurze wskazuje, że ustawodawca ustanowił trzy jej rodzaje. Po pierwsze, prokurę syngularną, której przedsiębiorca udziela innej osobie lub osobom. Jeżeli udzielono takiej prokury kilku osobom, każda z nich jest umocowana do czynności sądowych i pozasądowych jakie są związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, z wyjątkiem czynności, o których mowa w art. 1093 k.c [zbycie przedsiębiorstwa, wydzierżawienie albo oddanie go do czasowego korzystania]. Jest to więc prokura wykonywana jednoosobowo. Po drugie, przedsiębiorca może udzielić prokury łącznej. W takim przypadku do skutecznego składania oświadczeń woli za przedsiębiorcę konieczne jest złożenie oświadczenia woli przez wszystkie osoby, którym udzielono prokury łącznej. Można także udzielić prokury łącznej lub syngularnej, ale ograniczyć jej zakres tylko do spraw wpisanych do rejestru oddziału przedsiębiorstwa. Będzie to prokura oddziałowa.

Z przepisów wynika wprost, że prokura nie może być przeniesiona, ale prokurent może ustanowić pełnomocnika do poszczególnej czynności lub pewnego rodzaju czynności (art. 1096 Kc). Odwołanie prokury może zostać dokonane w każdym czasie (art. 1097 § 1 Kc), natomiast jej wygaśnięcie następuje wskutek wykreślenia przedsiębiorcy z właściwego rejestru, ogłoszenia upadłości, otwarcia likwidacji a także w przypadku przekształcenia przedsiębiorcy (art. 1097 § 2 Kc). Śmierć prokurenta powoduje automatyczne wygaśniecie umocowania (art. 1097 § 3 Kc), natomiast śmierć przedsiębiorcy oraz utrata przez niego zdolności do czynności prawnych takich zmian w prokurze nie wywołuje (art. 1097 § 4 Kc).

Trzy zasady prawne dotyczące prokury

Omawiając prokurę, przede wszystkim należy zauważyć przepis nakładający na przedsiębiorcę obowiązek zgłoszenia do KRS zarówno udzielenia tego rodzaju pełnomocnictwa, jak i jego wygaśnięcia (art. 1098 § 1 Kc). Wpisami takimi rządzą trzy podstawowe zasady rejestrowe. W celu ich przybliżenia Czytelnikom, zacytujemy obszerne fragmenty Komentarza do Kodeksu cywilnego pod redakcją Andrzej Kidyby.

Pierwsza z tych zasad, mających zastosowanie do wpisu danych dotyczących prokury, (…) nazywana zasadą prawdziwości, wyraża się przez domniemanie, że dane wpisane do rejestru są prawdziwe (art. 17 ust. 1 ustawy o KRS). Wiąże się z nią ochrona osób trzecich działających w dobrej wierze. Polega ona na tym, że podmiot zobowiązany do złożenia wniosku o wpis nie może się powoływać wobec osób trzecich działających w dobrej wierze na dane, które nie zostały wpisane do rejestru lub uległy wykreśleniu z rejestru. Jeżeli natomiast dane wpisano do rejestru niezgodnie ze zgłoszeniem lub bez takiego zgłoszenia, podmiot podlegający wpisowi nie może się zasłaniać wobec osób trzecich działających w dobrej wierze zarzutem, że dane te nie są prawdziwe, jeżeli zaniedbał wystąpić niezwłocznie z wnioskiem o sprostowanie, uzupełnienie lub wykreślenie wpisu (art. 14 i 17 ust. 2 ustawy o KRS). W ten sposób przepisy chronią prawa osób działających w zaufaniu do treści wpisów w rejestrze, przy czym w świetle art. 7 k.c. domniemywa się istnienie po ich stronie dobrej wiary.

Drugą zasadą jest znana pod nazwą (…) jawności formalnej. Wyraża się ona w ogólnej dostępności danych zawartych w rejestrze i polega na tym, że rejestr jest jawny i każdy ma prawo dostępu do danych zawartych w rejestrze za pośrednictwem Centralnej Informacji Krajowego Rejestru Sądowego. Ponadto każdy ma prawo otrzymać poświadczone odpisy, wyciągi, zaświadczenia i informacje z rejestru (art. 8 ustawy o KRS). W odniesieniu do rejestru przedsiębiorców jawność ta zostaje rozszerzona przez obowiązek ogłaszania wpisów w nim dokonywanych (art. 13 ust. 1 ustawy o KRS). Jawnością objęte są również akta rejestrowe, a w nich zbiór wzorów podpisów osób uprawnionych do reprezentowania przedsiębiorcy (w tym prokurentów), które każdy może przeglądać (art. 10 ust. 1 i art. 11 ust. 2 ustawy o KRS).

Trzecią z zasad dotyczących prokury jest zasada (…) jawności materialnej. W aspekcie pozytywnym polega ona na tym, że od dnia ogłoszenia w Monitorze Sądowym i Gospodarczym nikt nie może się zasłaniać nieznajomością ogłoszonych wpisów. Wyjątek dotyczy czynności dokonanych przed upływem 16. dnia od dnia ogłoszenia wpisu, w odniesieniu do których podmiot wpisany do rejestru nie może się powoływać na wpis wobec osoby trzeciej, jeżeli udowodni ona, że nie mogła wiedzieć o treści wpisu. W razie rozbieżności między wpisem a ogłoszeniem, obowiązuje wpis w rejestrze. Osoba trzecia może się jednak powoływać na treść ogłoszenia, chyba że podmiot wpisany do rejestru udowodni, że osoba ta wiedziała o treści wpisu (art. 15 ust. 1 i 2 ustawy o KRS). Z kolei w aspekcie negatywnym zasada ta polega na tym, że podmiot wpisany do rejestru nie może się powoływać na dokumenty i dane, w odniesieniu do których nie dopełniono jeszcze obowiązku ogłoszenia, natomiast może się na nie powoływać osoba trzecia, jeżeli niezamieszczenie ogłoszenia nie pozbawia jej skutków prawnych (art. 15 ust. 3 ustawy o KRS). Jak to więc jest z tą prokurą?

Funkcjonowanie prokury w postępowaniach skarbowych

W znanych nam przypadkach, argumentem podatników, którzy ustanowili prokurenta, podnoszonym w sporach o umocowanie prowadzonych ze skarbówką, jest fakt wykazania tego rodzaju pełnomocnictwa w Krajowym Rejestrze Sądowym (dalej: KRS). Zgodnie z zapisami ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U.1997.12.769 dalej: ustawa o KRS). Jak już wykazaliśmy w poprzednim rozdziale, wpis w rejestrze objęty jest domniemaniem prawdziwości (art. 17 ustawy o KRS). Jest zatem oczywiste, że wpisanie prokurenta do KRS, stanowi wystarczający dowód na istnienie prokury ustanowionej zgodnie z przepisami prawa.

Potwierdzenie tezy o zasadności reprezentacji w postępowaniach skarbowych podmiotu kapitałowego przez prokurenta, można znaleźć np.: w postanowieniu Podkarpackiego Urzędu Skarbowego w sprawie interpretacji prawa podatkowego sygn. akt. PUS XII/423/1/06. Chociaż postanowienie to zostało wydane w dniu 31 marca 2006 r., a zatem na długo przed wejściem w życie przepisów z 2016 r. o Centralnym Rejestrze Pełnomocnictw, co ma znaczenie z punktu widzenia tematu naszych dzisiejszych rozważań, to jednak dotyczy ono bezpośrednio omawianego zagadnienia, dlatego zdecydowaliśmy się zacytować fragment interpretacji urzędu. Zgodnie z art. 136 [obecnie 138a op] ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (…) strona może działać przez pełnomocnika, chyba że charakter czynności wymaga jej osobistego działania. Prokura jest szczególnym, wyraźnie odrębnym rodzajem pełnomocnictwa, bowiem wynikający z niej zakres umocowania do działania w cudzym imieniu i na cudzą rzecz (na rzecz spółki, przedsiębiorstwa) jest w porównaniu z „podstawowym” typem pełnomocnictwa możliwie najszerszy i określony ustawowo jako umocowanie do wykonywania wszelkich czynności sądowych i pozasądowych, jakie są związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Prokura może być udzielona jednej tylko osobie lub kilku osobom (art. 1094 Kc). W związku z tym może być udzielona jednej osobie lub każdej z kilku osób oddzielnie (prokura oddzielna, samodzielna) albo kilku z nich łącznie (prokura łączna). Udzielenie prokury kilku osobom łącznie oznacza, że osoby te mogą skutecznie dokonać w imieniu spółki czynności objętej zakresem przysługującego im umocowania tylko wspólnie. W przypadku prokury samodzielnej (samoistnej) osoba, której (…) [jej] udzielono, może skutecznie w imieniu spółki dokonywać wszelkich czynności prawnych w zakresie określonym ustawą (art. 1091 § 1 Kc). Tym samym z ustawowego zakresu prokury wynika możliwość i dopuszczalność prawna występowania prokurenta w postępowaniu podatkowym w imieniu podatnika będącego przedsiębiorcą podlegającym obowiązkowi wpisu do rejestru przedsiębiorców, w tym do podpisywania deklaracji oraz protokołów z kontroli.

Obowiązująca wykładnia jest jednoznaczna, pomimo tego, znane nam są przypadki postępowań skarbowych, w których przedsiębiorcy mają kłopoty z potwierdzeniem prawidłowości reprezentacji spółki przez prokurenta. Orzecznictwo jak dotychczas milczy w tym przedmiocie, zastanówmy się zatem, co w takim razie może być uzasadnieniem prawnym stanowiska organów skarbowych. Uzasadnieniem faktycznym – jak już wspominaliśmy na początku tego artykułu – jest brak rejestracji prokury w Centralnym Rejestrze. Punktem wyjścia musi być interpretacja przepisów Ordynacji. Z komentarza do art. 138 o Ordynacji pod redakcją Leonarda Etela, z fragmentu autorstwa Wojciecha Stachurskiego wynika, że odesłanie do przepisów Kodeksu cywilnego i Kodeksu postępowania cywilnego zawarte w komentowanym artykule stosuje się tylko w zakresie nieuregulowanym przepisami rozdziału 3a Ordynacji podatkowej. Podstawowym mankamentem tej regulacji prawnej (…) jest przyjęty przez ustawodawcę sposób tego odesłania. Otóż nie jest to odesłanie pozwalające na odpowiednie stosowanie przepisów obu wymienionych kodeksów, tylko na stosowanie ich wprost, czyli bez możliwości modyfikacji (dostosowania). W orzecznictwie, na gruncie nieobowiązującego już art. 137 § 4 op, wyrażony został ogólny pogląd, że „każdy przepis prawa cywilnego, bez względu na to, czy w swej treści (…) [stanowi] o czynnościach prawnych, o ile normuje problematykę pełnomocnictw nieuregulowaną w Ordynacji podatkowej, może być odpowiednio zastosowany w postępowaniu podatkowym”. Jest to bardzo pragmatyczne spojrzenie na problem stosowania przepisów prawa cywilnego do pełnomocnictwa w postępowaniu przed organami podatkowymi. Istotnie, tak powinno być, że jeżeli prawo podatkowe nie normuje pewnych kwestii dotyczących pełnomocnictwa (nie ma zresztą takiej potrzeby), to w tym zakresie powinny mieć odpowiednie zastosowanie normy prawa cywilnego. Jednak przy zastosowaniu przez ustawodawcę techniki bezpośredniego odesłania do stosowania przepisów Kodeksu cywilnego i Kodeksu postępowania cywilnego nie jest to takie oczywiste. Do bezpośredniego stosowania do pełnomocnictw w sprawach podatkowych, w zakresie nieuregulowanym przepisami rozdziału 3a Ordynacji podatkowej, nadają się: art. 101 Kc – dotyczący odwołania i wygaśnięcia pełnomocnictwa; art. 104 Kc – dotyczący działania rzekomego pełnomocnika (falsus procurator) przy jednostronnej czynności prawnej; art. 105 Kc – dotyczący przekroczenia czasowego zakresu pełnomocnictwa; art. 106 Kc – regulujący zasady ustanawiania dalszych pełnomocników (substytucja); art. 107 Kc – regulujący kwestię uprawnień kilku pełnomocników z takim samym zakresem umocowania. Jak wynika z cytowanego fragmentu, autorzy Komentarza nie przewidują odpowiedniego stosowania przepisów o prokurze.

Dalej, w tym samym Komentarzu, czytamy: o wiele trudniej jest wskazać przepisy Kodeksu postępowania cywilnego nadające się do bezpośredniego zastosowania do pełnomocnictw w sprawach podatkowych. Znaczna część zagadnień dotyczących pełnomocnictwa, unormowana przepisami Kodeksu postępowania cywilnego, została bezpośrednio uregulowana w przepisach rozdziału 3a Ordynacji podatkowej, inne natomiast odwołują się do uczestników postępowania przed sądem, a nie przed organami administracyjnymi (podatkowymi). Bezpośrednio może być stosowany art. 93 Kodeksu postępowania cywilnego (…), który pozwala mocodawcy stawającemu jednocześnie z pełnomocnikiem na niezwłoczne prostowanie lub odwoływanie oświadczenia pełnomocnika. Nie jest natomiast możliwe stosowanie w procesie podatkowym przepisów art. 97 § 1 i 2 Kpc, które pozwalają sądowi w postępowaniu cywilnym na dopuszczenie tymczasowo do podjęcia naglącej czynności procesowej osoby niemogącej na razie przedstawić pełnomocnictwa. W postępowaniu podatkowym (…) umocowanie do działania musi być potwierdzone przedstawieniem pełnomocnictwa już przy pierwszej czynności.

Zauważmy jeszcze, że Ordynacja zawiera przepis, z którego wynika, że w przypadku podmiotów kapitałowych pisma doręcza się w lokalu ich siedziby lub w miejscu prowadzenia działalności – osobie upoważnionej do odbioru korespondencji lub prokurentowi (art. 151 § 1 op). Z cytowanego już Komentarza do Ordynacji podatkowej pod redakcją Leonarda Etela, z fragmentu autorstwa Piotra Pietrasza wynika jednak, że przepis ten znajduje zastosowanie do doręczania prokurentom pism skierowanych do osób prawnych, a nie do reprezentowania przez nich spółek.

Skutki braku aktualizacji wpisu w KRS

Ciekawym zagadnieniem, związanym bezpośrednio z prokurą, jest tzw. fałszywy prokurent. „Instytucja” ta, wiąże się z przewidzianą przepisami (art. 14 i 17 ustawy o KRS) ochroną interesów osób trzecich. Fałszywy prokurent to osoba działająca w imieniu przedsiębiorcy, która nie jest prokurentem, ale widnieje w tym charakterze w rejestrze przedsiębiorców. Kiedy może zaistnieć taka sytuacja? Dzieje się tak w przypadku, gdy w imieniu przedsiębiorcy czynności prawnej dokonuje osoba wpisana do rejestru jako prokurent, której jednak umocowanie takie już nie przysługuje, ale która nie została (jeszcze) wykreślona z KRS. Osoba może też działać w charakterze fałszywego prokurenta w przypadku, gdy chociaż nie została ustanowiona prokurentem, ale sąd rejestrowy dokonał stosownego wpisu niezgodnie z wnioskiem czy nawet bez wniosku. W takim przypadku [również] zastosowanie znajduje [zasada] domniemania prawdziwości danych wpisanych do rejestru (art. 17 ust. 1 ustawy o KRS). Konsekwencje istnienia w rejestrze danych niezgodnych z rzeczywistym stanem rzeczy obciążają w świetle art. 14 oraz 17 ust. 2 ustawy o KRS przedsiębiorcę wpisanego do rejestru.

W analizowanej przez nas sytuacji, najważniejsze są konsekwencje działań fałszywego prokurenta. Stanowisko judykatury uznaje, że osoba trzecia działająca w dobrej wierze (w szczególności druga strona umowy zawartej z przedsiębiorcą reprezentowanym przez fałszywego prokurenta) może się powołać na działanie osoby nieuprawnionej do reprezentowania (a w konsekwencji na bezskuteczność zawieszoną, czy też nieważność czynności), o ile działa w dobrej wierze. Dla zachowania obiektywności tematu, zauważmy, że w orzecznictwie można także znaleźć stanowisko odmienne. Tak jest np. w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 2008 r., sygn. akt. III CZP 124/08, gdzie czytamy, że osoba trzecia nie może skutecznie podnieść zarzutu nieważności umowy zawartej przez odwołanego członka zarządu, wciąż wpisanego do rejestru; por. też A. Nowacki, Jawność materialna Krajowego Rejestru Sądowego, Pr. Sp. 2007, nr 5, s. 38, według którego związanie stanem prawnym ujawnionym w rejestrze powinno dotyczyć również chronionej osoby trzeciej). Natomiast przedsiębiorca nie może wobec osoby trzeciej działającej w dobrej wierze podnosić takiej okoliczności. Trudno jednak na podstawie wskazanych regulacji uznać, że dobra wiara osoby trzeciej powoduje, iż umowa jest wobec niej ważna, jeżeli osoba ta nie podniesie stosownego zarzutu (R.L. Kwaśnicki, Zasady odpowiedzialności korporacyjnej „rzekomego reprezentanta” wobec spółki, Pr. Sp. 2002, nr 11, s. 25, uważa, że czynność prawna może być jakby jednostronnie konwalidowana, chyba że kontrahent działał w złej wierze; J. Grygiel, Skutki wadliwej reprezentacji w ramach organu osoby prawnej. Glosa do uchwały Sądu Najwyższego z 14 września 2007 r., III CZP 31/07, Pr. Sp. 2008, nr 11, s. 52, przyjmuje, że umowa będzie traktowana jako ważna, przynajmniej w stosunkach między jej stronami; M. Gutowski, Nieważność czynności prawnej, Warszawa 2006, s. 147-150, wskazuje na fikcję prawną przyjmowaną w interesie osoby działającej w dobrej wierze, polegającą na traktowaniu czynności prawnej nieważnej jako ważnie dokonanej). W istocie ich znaczenie sprowadza się do ograniczenia możliwości powołania się na wadliwość czynności prawnej (A.J. Witosz, Glosa do uchwały SN z dnia 15 grudnia 2008 r., III CZP 124/08, PS 2009, nr 10, s. 138, uznaje, że na nieważność czynności prawnej powołać się może każda osoba trzecia).

Prokurent a członek zarządu spółki

Zakres uprawnień, jakie ustawa nadaje prokurentowi, jest tak szeroki, że może budzić wątpliwości co do różnic pomiędzy kompetencjami jego a członka zarządu. Zagadnienie to wyjaśnił SN w uchwale z dnia 30 stycznia 2015 r., sygn. akt. III CZP 34/14. Otóż, członek zarządu jest z mocy ustawy uprawniony do prowadzenia spraw spółki i jej reprezentowania [na zewnątrz] (art. 201Ksh). Prokurent natomiast jest umocowany tylko do dokonywania czynności sądowych i pozasądowych związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa (art. 1091 Kc).

Sąd Najwyższy, w omawianej uchwale zwrócił uwagę na to, że prokura jest także wykorzystywana przy konstruowaniu reprezentacji spółki kapitałowej przez zarząd. Zgodnie z art. 205 (…) Ksh, oświadczenie woli za spółkę może złożyć jedynie członek zarządu i prokurent. Także Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 kwietnia 2001 r., sygn. akt. III CZP 6/01, podkreślił, że współdziałanie prokurenta z członkiem zarządu (…) dotyczy nie tylko konstrukcji prokury jako specjalnego pełnomocnictwa, ale wiąże się ściśle z reprezentacją spółki przez członków zarządu (…), którzy są uprawnieni do jej reprezentowania.

Dalej w treści uchwały czytamy, że w sytuacji określonej w art. 205 (…) Ksh skuteczne (…) oświadczenie woli złożone przez członka zarządu i prokurenta jest dopuszczonym przez ustawę wyjątkiem od zasady, iż oświadczenia woli za spółkę składają członkowie zarządu lub osoby, które zostały umocowane przez nich do reprezentowania spółki, tj. pełnomocnicy zwykli lub prokurenci.

Z omawianej uchwały SN podjętej w sprawie sygn. akt. III CZP 34/14 wynika również, że chociaż pozbawione sensu byłoby udzielanie prokury członkowi zarządu, gdyż to, co uzyskiwałby na mocy prokury i tak wchodzi w zakres jego uprawnień do reprezentowania spółki, to jednak, co do zasady nie ma przeszkód, aby takie osoby [członkowie zarządu] były prokurentami. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy, należy jednak ustalić, czy status członka organu spółki nie stoi na przeszkodzie w udzieleniu mu prokury. Gdy chodzi o wspólnika nie ma żadnych przeszkód, gdy jest nim osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych, aby spółka mogła mu udzielić prokury (…). Może to być także prokura łączna z innymi wspólnikami lub innymi osobami, które spełniają wymaganie określone w art. 1092 § 2 k.c. [osoby fizyczne posiadające pełną zdolność do czynności prawnych].

Dalej SN wyjaśnił, że pomimo braku przeszkód, ustawodawca nie dał podstaw prawnych, [do tego] aby członek zarządu mógł zostać prokurentem. Dzieje się tak z tego względu, że członek zarządu jest osobą, której zachowanie traktowane jest jako zachowanie samej spółki. Ma to daleko idące skutki, gdyż jego zachowanie może być uznane za zachowanie samej spółki nie tylko przy dokonywaniu przez nią czynności prawnych, ale także brane pod uwagę przy ocenie odpowiedzialność spółki z tytułu czynów niedozwolonych lub bezpodstawnego wzbogacenia. Taka pozycja prawna członka zarządu jest źródłem nałożenia na niego licznych obowiązków oraz – w przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością – szczególnej odpowiedzialności za jej zobowiązania w razie niezgłoszenia spółki na czas do upadłości (art. 299 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych, Dz.U.2000.94.1037, dalej: Ksh). Szczegóły nasi Czytelnicy znają z cyklu artykułów o likwidacji podmiotów kapitałowych, publikowanych na naszych łamach jesienią 2016 r. Prokurent natomiast jest pełnomocnikiem, czyli osobą umocowaną do dokonywania czynności prawnych za spółkę. Jego zachowanie nie jest więc zachowaniem samej spółki, dlatego można je przypisywać spółce tylko w takim zakresie jaki wynika z udzielonego mu pełnomocnictwa. Zachowanie prokurenta, tak jak każdego pełnomocnika, jest w zasadzie irrelewantne z punktu widzenia czynów, które możemy przypisać spółce.

Sąd Najwyższy w cytowanej uchwale wyjaśnił, że wykładnia art. 1094 Kc nie pozostawia wątpliwości, że prokury łącznej można udzielić kilku osobom łącznie. Wobec tego, każda z nich jest prokurentem tyle tylko, że do skuteczności czynności prawnej, której dokonują w imieniu spółki, wymagane jest oświadczenie woli każdego z nich (…). Każda z tych osób jest więc prokurentem, gdyż skoro udziela się prokury, to znaczy każdemu z prokurentów łącznych. To, że w art. 1094 Kc nie wspomina się, iż przedsiębiorca udziela prokury prokurentowi nie upoważnia do przyjęcia, że drugą osobą w prokurze łącznej może być inna osoba niż prokurent. Gdyby wolą ustawodawcy było, aby drugą osobą w prokurze łącznej mogła być osoba, która nie jest prokurentem, wymagałoby to wyraźnego postanowienia ustawy.

Prokura łączna niewłaściwa

W tym miejscu trzeba wyjaśnić, że wspólna reprezentacja spółki przez członka zarządu i prokurenta, nosi nazwę prokury łącznej niewłaściwej (albo nieprawidłowej, mieszanej) i polega na możliwości reprezentacji spółki przez prokurenta tylko łącznie z członkiem zarządu. W praktyce orzeczniczej pojawił się problem dopuszczalności rejestracji tak udzielonej prokury.

Sąd Najwyższy, w omawianej uchwale zwrócił uwagę, że uznanie za dopuszczalne ustanowienia prokury niewłaściwej, uzależniałoby skuteczność oświadczenia woli prokurenta składanego w imieniu spółki od złożenia oświadczenia woli także przez członka zarządu. Taka prokura godzi w jej istotę, wypaczając model ustawowy. Prokurent jest specjalnym pełnomocnikiem, który – jeżeli nie jest to prokura łączna – może samodzielnie składać oświadczenie woli w zakresie spraw określonych w ustawie. Dopuszczenie do tego, aby skuteczność oświadczeń woli prokurenta zależała od woli członka zarządu, czyni z prokurenta nie samodzielnego pełnomocnika jak chce ustawodawca, ale pomocnika zarządcy, który jest mu podporządkowany. Takie ograniczenie umocowania prokurenta jest sprzeczne z istotą pełnomocnictwa, szczególnie takiego jak prokura, gdyż z jednej strony zarząd daje mu umocowanie, aby mógł samodzielnie podejmować.

Sąd Najwyższy w dniu 30 stycznia 2015 r. mocą omawianej uchwały w sprawie sygn. akt. III CZP34/14 ustalił, że niedopuszczalny jest wpis do rejestru przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym jednego prokurenta z zastrzeżeniem, że może on działać tylko łącznie z członkiem zarządu. Po podjęciu tej uchwały, pojawiła się konieczność ustawowej regulacji zagadnienia dopuszczalności ustanawiania prokury łącznej mieszanej. Istnienie uchwały w powyższej treści spowodowało bałagan w praktyce sądowej, który sprowadzał się do tego, że część sądów rejestrowych wpisywała do KRS prokurę łączną niewłaściwą, a część odmawiała dokonania takiego wpisu. Wątpliwość prawna w tym zakresie, została jednoznacznie rozstrzygnięta mocą przepisów ustawy z dnia 16 grudnia 2016 r. o zmianie niektórych ustaw w celu poprawy otoczenia prawnego przedsiębiorców (Dz.U.2017.2255.1566). Zanim do tego doszło, ważkość zagadnienia sprawiła, że Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, w dniu 11 kwietnia 2014 r., zwrócił się do Sądu Najwyższego z wnioskiem nr BSA I-4110-5/14, w którym zadał pytanie prawne o treści: czy możliwy jest wpis do Krajowego Rejestru Sądowego, w rubryce Prokurenci, jednego prokurenta z jednoczesnym zastrzeżeniem, że może on działać tylko łącznie z członkiem zarządu spółki?

Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wskazał w swoim wniosku, że Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 kwietnia 2001 r. sygn. akt. III CZP 6/01 stwierdził, iż dopuszczalne jest udzielenie prokury jednej osobie z zastrzeżeniem, że może ona działać tylko łącznie z członkiem zarządu spółki lub wspólnikiem. (…) Pomimo zajętego wyraźnie stanowiska przez Sąd Najwyższy, problem dopuszczalności udzielenia prokury jednej osobie z zastrzeżeniem, że może ona działać tylko łącznie z członkiem zarządu, wywołuje [w czasie orzekania] wątpliwości zarówno w orzecznictwie sądów powszechnych jak i w doktrynie, której głosy są także wyraźnie podzielone. Rozbieżności interpretacyjne w praktyce sądowej istniały pomimo tego, że – jak czytamy w uzasadnieniu omawianej uchwały, Sąd Najwyższy wcześniej już dwukrotnie wypowiedział się w tej sprawie. Pierwszy raz w orzeczeniu z dnia 18 lutego 1938 r., sygn. akt. CI 170/37 (Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego 1938, nr 12, poz. 561), drugi – w uchwale z dnia 27 kwietnia 2001 r., sygn. akt. III CZP 6/01. W obu orzeczeniach – jak podał sąd orzekający – SN dopuścił ustanowienie prokury w ten sposób, że jest ona udzielona jednej osobie, ale prokurent może działać tylko łącznie z członkiem zarządu. Skład orzekający zwrócił uwagę, że dotychczas w orzecznictwie Sądu Najwyższego brak więc rozbieżności na temat rozumienia specjalnej prokury, którą określa się jako prokurę łączną niewłaściwą lub prokurę łączną mieszaną. Niestety, w praktyce sądowej było zgoła odmiennie, co wykazał Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego w uzasadnieniu swojego wniosku gdzie napisał, że z sondażu przeprowadzonego w dziewięciu wybranych okręgach sądowych wynika, iż wykładnia przepisów o prokurze zawartych w Kodeksie cywilnym jest niejednolita. W postanowieniach niektórych sądów rejestrowych dopuszczalność wpisu prokury udzielonej jednej osobie z zastrzeżeniem, że może ona działać tylko łącznie z członkiem zarządu, nie jest kwestionowana, natomiast sądy innych okręgów odmawiają wpisu takiej prokury. Zdarzają się także, w tym samym okręgu, zarówno postanowienia odmawiające wpisu takiej prokury, jak i dopuszczające jej wpis w rejestrze przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego w Dziale 2 Rubryka 3 – Prokurenci – jako prokury udzielonej pojedynczej osobie z adnotacją w polu 4 trzeciej rubryki, w której określa się rodzaj prokury „prokura łączna z członkiem zarządu”.

Rozpoznając zagadnienie dopuszczalności ustanawiania prokury mieszanej, Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, że w przepisach Kodeksu spółek handlowych, wyraźnie przewiduje się, że jeżeli zarząd jest wieloosobowy, do skutecznego złożenia oświadczenia woli za spółkę, jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, wystarczy złożenie oświadczenia woli przez członka zarządu i prokurenta. Sąd orzekający podkreślił również, że Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 kwietnia 2001 r. III CZP 6/01 oraz doktryna powstała na kanwie tej uchwały nie dopuszczają, aby można było za prokurę łączną uważać prokurę ustanowioną tylko dla jednej osoby i uzależnić skuteczność jej reprezentacji od wyrażenia woli przez członka zarządu. W doktrynie przeważa zdecydowanie stanowisko o braku podstaw dla ustanowienia takiej prokury. Sąd Najwyższy dopuścił wprawdzie we wspomnianej uchwale taką możliwość, ale uznał, że jest to prokura łączna niewłaściwa, dla której podstawą mogą być przepisy o prokurze stosowane tylko w drodze analogii.

W omawianej uchwale Sąd Najwyższy podniósł także, że określony w ustawie sposób reprezentacji podmiotu kapitałowego może być modyfikowany w umowie spółki. Ustawa nie dopuszcza [jednak] modyfikacji zasad reprezentacji spółki przez oświadczenie woli członka lub członków zarządu. Za niedopuszczalnością ustanawiania prokury łącznej niewłaściwej (mieszanej), która powstaje na podstawie jednostronnej czynności prawnej jaką jest udzielenie prokury, przemawia więc nie tylko wykładnia przepisów o prokurze, ale także (…) zasady kształtowania reprezentacji osoby prawnej (art. 38 Kc).

Podejmując uchwałę, Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, że istniała długoletnia, tolerowana przez wiele sądów rejestrowych praktyka uznawania tzw. prokur łącznych niewłaściwych, przyjęta wykładania przepisów o prokurze nie powinna prowadzić do podważenia bezpieczeństwa obrotu i możliwości pozbawiania skuteczności wielkiej ilości czynności prawnych, dokonanych przez prokurentów ustanowionych w ten sposób. Skoro ustanawianie tego rodzaju prokur było spowodowane występowaniem rozbieżności interpretacyjnych w stosowaniu prawa przez podmioty zobowiązane do przestrzegania norm prawnych oraz przez organy powołane do ich stosowania w takiej sytuacji istnieje możliwość ograniczenia wstecznego stosowania ustalonej interpretacji przepisu. Dotyczy to w szczególności uchwał, które podejmując abstrakcyjne zagadnienie wprowadzają element nowości w stosowaniu prawa (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 15 grudnia 1995 r., nr C-415/93, Union Royale Belge des Sociétés de Football Association ASBL i inni przeciwko J.-M. Bosman i innym i z dnia 27 września 2006 r., T-59/02, Archer Daniels Midland przeciwko Komisji, uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 marca 1995 r., W 9/94, OTK 1995 nr 1, poz. 20, uchwałę pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2014, BSA-I-4110-4/13, OSNC 2014, nr 5, poz. 49, uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 2008 r., III CZP 142/07, OSNC 2008, nr 11, poz. 122 i z dnia 13 października 2011 r., II UZP 6/11, OSNP 2012, nr 5-6, poz. 69). W konsekwencji, Sąd Najwyższy orzekł, że przyjęta w uchwale wykładnia o niedopuszczalności wpisu do rejestru przedsiębiorców jednego prokurenta z zastrzeżeniem, że może on działać tylko łącznie z członkiem zarządu, obowiązuje pro futuro od chwili jej podjęcia.

Wydanie przez Sąd Najwyższy uchwały z dnia 30 stycznia 2015 r., w efekcie spowodowało zmianę regulacji prawnej. Z obecnego brzmienia przepisów wynika, że prokura może być udzielona kilku osobom łącznie (prokura łączna) lub oddzielnie (art. 1094 § 1 Kc). Prokura może obejmować umocowanie także albo wyłącznie do dokonywania czynności wspólnie z członkiem organu zarządzającego (art. 1094 § 11 Kc).

Prokura a pełnomocnictwo ogólne uregulowane w Ordynacji podatkowej. Porównanie

Kto zatem może reprezentować spółkę kapitałową w postępowaniach przed organami skarbowymi?

Z przepisów Ordynacji wynika wprost, że upoważnienie do działania we wszystkich sprawach podatkowych oraz w innych sprawach należących do właściwości organów podatkowych udzielane jest na podstawie pełnomocnictwa ogólnego (art. 138 § 1 op). Aby formalnościom stało się zadość, pełnomocnictwo ogólne (jak również zawiadomienie o jego zmianie, odwołaniu lub wypowiedzeniu) powinno być zgłoszone do Szefa Krajowej Administracji Skarbowej, dalej również: Szef KAS (art. 138 d § 3 op). Następnie, Szef KAS, otrzymane informacje umieszcza w Centralnym Rejestrze Pełnomocnictw Ogólnych (art. 138 d § 4 op). Rejestracja dokumentu umocowania jest niezwykle istotna, gdyż bez tego udzielone pełnomocnictwo ogólne (jego zmiana, odwołanie lub wypowiedzenie) nie będzie wywierało skutków prawnych. Dzieje się tak dlatego, że skutki te istnieją dopiero od dnia wpływu dokumentów do Centralnego Rejestru (art. 138 i § 1 op). Autorzy cytowanego już wyżej Komentarza do Ordynacji podatkowej wyjaśniają, że pełnomocnictwo ogólne, w formie dokumentu elektronicznego, powinno być przesłane za pośrednictwem portalu podatkowego, a w przypadku przesłania tego pełnomocnictwa przez organ podatkowy – za pośrednictwem dedykowanego systemu teleinformatycznego Ministra Finansów (§ 1 ust. 1 pkt 1 i 2 rozporządzenia Ministra Finansów z 28 grudnia 2015 r. w sprawie sposobu przesyłania, w formie dokumentu elektronicznego, pełnomocnictwa ogólnego, pełnomocnictwa szczególnego oraz pełnomocnictwa do doręczeń, Dz.U.2290 ze zm.). Zgłoszenie pełnomocnictwa ogólnego, zawiadomienie o jego zmianie, odwołaniu lub wypowiedzeniu wywołuje skutek od dnia wpływu zgłoszenia do Centralnego Rejestru Pełnomocnictw Ogólnych (Ordynacja podatkowa. Komentarz pod redakcją Leonarda Etela, fragment autorstwa Wojciecha Stachurskiego). Tożsamego obowiązku (zgłaszania do Centralnego Rejestru), w zakresie udzielenia prokury, nie ma.

Z przepisów Kodeksu cywilnego wynika, że prokura obejmuje umocowanie do czynności sądowych i pozasądowych, jakie są związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa i podlega wpisowi do KRS. Wpis taki, jak potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 15 września 2016 r. sygn. akt. I GSK 329/16, ma charakter deklaratoryjny, co oznacza, że umocowanie prokurenta wygasa już z chwilą ustania prokury (np. w chwili jej skutecznego odwołania), a nie z chwilą ujawnienia tego faktu w rejestrze publicznym. Ze względu jednak na domniemanie prawdziwości danych wpisanych do KRS, osoba wpisana do rejestru jako prokurent, wobec osób trzecich, co do zasady jest nadal prokurentem, a więc posiada umocowanie do działania w imieniu danego przedsiębiorcy. Zagadnienie to wyjaśniliśmy szerzej w poprzednich akapitach tego artykułu.

Po dokonaniu analizy przepisów i orzecznictwa, prawidłowość reprezentacji podmiotu kapitałowego w postępowaniu skarbowym przez prokurenta, wydaje się być jednoznaczna i nie powinna budzić żadnych wątpliwości.

Powiązane artykuły

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *