Upadłość podmiotu kapitałowego na przykładzie spółki z o. o. Zasady, procedura i orzecznictwo. Zarys tematu.

Zagadnienia ogólne

Dla naszych stałych Czytelników, truizmem jest stwierdzenie, że upadłość to egzekucja uniwersalna. Przypomnimy więc tylko, że jej przeciwieństwem jest egzekucja syngularna, w której wierzyciel dochodzi swojego roszczenia wobec dłużnika u komornika na podstawie tytułu wykonawczego. Potwierdzenie stanowiska o upadłości jako egzekucji uniwersalnej łatwo znaleźć w orzecznictwie Sądu Najwyższego (dalej również SN), np. w uchwale z dnia 27 maja 1993 r., (sygn. akt. III CZP 61/93). W konsekwencji, upadłość należy prowadzić tak, aby roszczenia wierzycieli mogły zostać zaspokojone w jak najwyższym stopniu, a jeśli racjonalne względy na to pozwolą – dotychczasowe przedsiębiorstwo dłużnika zostało zachowane (art. 2.1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Dz.U.2003.60.535 t.j. Dz.U.2015.233 i Dz.U.2016.615, dalej również: Ustawa albo p.u.). Potwierdził to SN w wyroku z dnia 3 września 2010 r. (sygn. akt I UK 77/10), stwierdzając, że upadłość określana w nauce prawa jako egzekucja uniwersalna, w odróżnieniu od egzekucji syngularnej (prowadzonej przez poszczególnych wierzycieli na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego albo ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1954 ze zm.), ma na celu równomierne, choćby częściowe zaspokojenie wszystkich wierzycieli z całego majątku niewypłacalnego dłużnika, w trybie i na zasadach uregulowanych w Prawie upadłościowym.

Upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny (art. 10 p.u.), co oznacza, że utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych (art. 11.1 p.u.). Ustawa wprowadza domniemanie utraty tej zdolności, w przypadkach, kiedy opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące (art. 11.1a p.u.).

Przypomnijmy, że w prawie upadłościowym z 1934 r., pod pojęciem niewypłacalność rozumiano zaprzestanie płacenia długów. Definicja taka funkcjonuje jeszcze w tzw. powszechnym rozumieniu prawa. Istotę niewypłacalności jest bezpośrednio związana z pojęciem wymagalność roszczenia, której definicję zawiera uzasadnienie orzeczenia SN z dnia 12 lutego 1991 r. (sygn. akt. III CRN 500/90). Wymagalność roszczenia jest to stan, w którym wierzyciel ma prawną możliwość żądania zaspokojenia przysługującej mu wierzytelności. W judykaturze przyjmuje się, że wymagalne zobowiązania pieniężne to są te zobowiązania, których termin wykonania już minął zaś wierzyciele nie wyrazili zgody na zwłokę w świadczeniu. W przypadku, gdy termin wykonania zobowiązania nie był oznaczony to wymagalność następuje niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania tego zobowiązania (art. 445 kc). Aby niewypłacalność uzasadniła złożenie wniosku o upadłość musi nosić znamiona trwałości. Spółka kapitałowa będzie więc niewypłacalna, gdy jej zobowiązania pieniężne przekraczają wartość jej majątku, a stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający 24 miesiące. Ustawa wprowadza także domniemanie prawne, pozwalające przyjąć, że zobowiązania pieniężne dłużnika przekraczają wartość majątku, jeżeli zgodnie z bilansem przekraczają wartość jego aktywów, a stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający 24 miesiące (art. 11.2 p.u.). Do majątku, nie wlicza się składników niewchodzących w skład masy upadłości (art. 11.3 p.u.). Ustawa przyjmuje, że zobowiązania pieniężne dłużnika przekraczają wartość jego majątku, jeżeli zgodnie z bilansem jego zobowiązania, z wyłączeniem rezerw na zobowiązania oraz zobowiązań wobec jednostek powiązanych, przekraczają wartość jego aktywów, a stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający dwadzieścia cztery miesiące (art. 11.5 p.u.).

Podmioty uprawnione do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości

Jeżeli dłużnik jest niewypłacalny może złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości. Prawo to przysługuje również każdemu z jego wierzycieli osobistych (art. 20.1 p.u.). W stosunku do spółek kapitałowych, wniosek o ogłoszenie upadłości może złożyć każdy, kto na podstawie ustawy, umowy spółki lub statutu ma prawo do prowadzenia spraw dłużnika i do jego reprezentowania, samodzielnie lub łącznie z innymi osobami (art. 20.1.2 p.u.). W porównaniu do starego stanu prawnego, zakres podmiotowy osób uprawnionych do złożenia wniosku został doprecyzowany. Jest to zmiana w dobrym kierunku, gdyż komentowany przepis przed dniem 1 stycznia 2016 r. budził wiele wątpliwości interpretacyjnych, co do tego, czy uprawnienie takie przysługuje wierzycielowi rzeczowemu. Ustawa w obecnym brzmieniu, wyraźnie precyzuje, że wierzyciel wyłącznie rzeczowy nie ma prawa złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Zagadnienie badali Piotr Zimmerman i Bartosz Sierakowski w artykule orzecznictwo SN i jego błędne interpretacje prawa upadłościowego jako przyczyna zmian w prawie, opublikowanym na łamach Doradcy restrukturyzacyjnego nr 01[1]/09.2015. Autorzy wskazują na okoliczność, iż wierzyciel ten [wyłącznie rzeczowy] nie może domagać się od dłużnika spełnienia świadczenia, na co expressis verbis zwrócono uwagę w uzasadnieniu projektu ustawy Prawo restrukturyzacyjne. Ustawodawca zatem uporządkował problematykę legitymacji wierzyciela do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, rozwiewając ostatecznie wszelkie wątpliwości z nią związane, wynikające z treści uchwały Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2014 r. W uchwale tej (sygn. akt. III CZP 23/14), która zachowuje ważność, chociaż została wydana pod rządami nieobowiązującej już ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. z 2012 r., poz. 1112, ze zm., dalej: PUiN), SN wyraził pogląd, że wierzyciel hipoteczny niebędący wierzycielem osobistym dłużnika jest uprawniony do złożenia wniosku o ogłoszenie jego upadłości (art. 20.1PUiN). W uzasadnieniu czytamy, iż w piśmiennictwie na tle obowiązującej ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze przeważa pogląd, że wniosek o ogłoszenie upadłości może złożyć każdy z wierzycieli dłużnika niezależnie od tego, czy wierzytelność ma charakter pieniężny, czy niepieniężny oraz bez względu na to, czy wniosek składa wierzyciel osobisty, czy tylko wierzyciel hipoteczny. I dalej, w innym miejscu: w myśl art. 20 ust. 1 PUiN. wniosek o ogłoszenie upadłości może zgłosić dłużnik lub – verba legis – każdy z jego wierzycieli. W treści tego przepisu nie przewidziano żadnych ograniczeń co do kręgu wierzycieli, którzy są uprawnieni do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Już na tej podstawie można wobec tego uznać, że uprawnienie to przysługuje każdemu wierzycielowi, tym bardziej takiemu wierzycielowi, który będzie mógł uczestniczyć w postępowaniu upadłościowym a zatem także wierzycielowi hipotecznemu, który nie jest wierzycielem osobistym dłużnika (argument lege non distinguente). Uprawnienie wierzyciela hipotecznego niebędącego wierzycielem osobistym wynika z treści art. 236 ust. 2 i 3 PUiN. Podzielić bowiem należy stanowisko jakie zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 23 października 2007 r. (sygn. akt III CZP 91/07, OSNC 2008/11/124), że wierzytelność zabezpieczona hipoteką jest w postępowaniu upadłościowym uwzględniana na liście z urzędu także wtedy, gdy wierzyciel nie jest wierzycielem osobistym upadłego.

Zmiana treści normy art. 20 p.u. jest powrotem do zapisów rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. Prawo upadłościowe (Dz.U. 34.93.834). Jak zauważył SN w cytowanej wyżej uchwale, w rozporządzeniu tym dominowało (…) stanowisko, że nie może żądać upadłości wierzyciel, gdy dłużnik nie odpowiada osobiście, lecz tylko pewnymi przedmiotami. Podkreślano w jego uzasadnieniu, że wierzyciel hipoteczny może żądać zaspokojenia wyłącznie z oznaczonego przedmiotu, a nie z całego majątku. W tym przypadku wierzyciel nie jest bowiem narażony na szkodę wskutek tego, że nie ogłasza się upadłości, gdyż jego prawo do zaspokojenia z pewnego przedmiotu nie zostaje naruszone wskutek prowadzenia egzekucji przez innych wierzycieli z tego samego przedmiotu, a z innego majątku nie może być zaspokojony, co zachodzi także wtedy, gdy wierzytelność przysługująca od innej osoby jest hipotecznie zabezpieczona na majątku dłużnika. W takiej sytuacji po stronie wierzyciela brak jest interesu prawnego w ogłoszeniu upadłości, ponieważ obejmuje ona cały majątek dłużnika, a zaspokojenie wierzyciela ma się odbyć tylko z części tego majątku.

Przyczyny niewypłacalności omówiliśmy w artykule z dnia 4 lutego 2016 r. Likwidacja podmiotów kapitałowych na przykładzie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (Sp. z o.o.). Przepisy i orzecznictwo. Polecamy.

Wniosek o ogłoszenie upadłości

Jeżeli zachodzą ustawowe przesłanki, dłużnik ma obowiązek złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości do sądu właściwego miejscowo dla głównego ośrodka podstawowej działalności dłużnika. Jest to miejsce, w którym dłużnik regularnie zarządza swoją działalnością o charakterze ekonomicznym, i które jako takie jest rozpoznawalne dla osób trzecich. W przypadku spółek, głównym ośrodkiem podstawowej działalności jest siedziba przedsiębiorstwa (art. 19 p.u.). Jak wynika z wyroku SN z dnia 11 marca 1998 r. (sygn. akt. III CKN 410/97) wcześniejsze wszczęcie i kontynuacja likwidacji majątku spółki w czasie trwania postępowania o ogłoszenie upadłości pozostaje bez wpływu na właściwość miejscową sądu upadłościowego.

Aby wniosek o ogłoszenie upadłości był skuteczny, powinien zawierać (art. 22 p.u.):

  1. dane umożliwiające jego jednoznaczną identyfikację, czyli w przypadku dłużnika będącego spółką: nazwę dłużnika, numer w Krajowym Rejestrze Sądowym, siedzibę, adres oraz imiona i nazwiska reprezentantów w tym likwidatorów, jeżeli zostali ustanowieni,
  2. wskazanie miejsca, w którym znajduje się główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika,
  3. wskazanie okoliczności, które uzasadniają wniosek i ich uprawdopodobnienie,
  4. informację, czy dłużnik jest uczestnikiem podlegającego prawu polskiemu lub prawu innego państwa członkowskiego systemu płatności lub systemu rozrachunku papierów wartościowych w rozumieniu ustawy z dnia 24 sierpnia 2001 r. o ostateczności rozrachunku w systemach płatności i systemach rozrachunku papierów wartościowych oraz zasadach nadzoru nad tymi systemami (Dz.U.2013.246 i 1036) lub niebędącym uczestnikiem podmiotem prowadzącym system interoperacyjny w rozumieniu tej ustawy,
  5. informację, czy dłużnik jest spółką publiczną w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o ofercie publicznej i warunkach wprowadzania instrumentów finansowych do zorganizowanego systemu obrotu oraz o spółkach publicznych (Dz.U.2013.1382).

Dłużnik, do wniosku powinien dołączyć oświadczenie o prawdziwości danych zawartych we wniosku oraz (art. 23 p.u.):

  1. aktualny wykaz majątku z szacunkową wyceną jego składników,
  2. bilans sporządzony przez dłużnika dla celów postępowania, na dzień przypadający w okresie trzydziestu dni przed dniem złożenia wniosku,
  3. spis wierzycieli z podaniem ich adresów i wysokości wierzytelności każdego z nich oraz terminów zapłaty, a także listę zabezpieczeń dokonanych przez wierzycieli na jego majątku wraz z datami ich ustanowienia,
  4. oświadczenie o spłatach wierzytelności lub innych długów dokonanych w terminie sześciu miesięcy przed dniem złożenia wniosku,
  5. spis podmiotów zobowiązanych majątkowo wobec dłużnika wraz z adresami, z określeniem wierzytelności, daty ich powstania i terminów zapłaty,
  6. wykaz tytułów egzekucyjnych oraz tytułów wykonawczych przeciwko dłużnikowi,
  7. informacje o postępowaniach dotyczących ustanowienia na majątku dłużnika hipotek, zastawów, zastawów rejestrowych, zastawów skarbowych i hipotek morskich oraz innych obciążeń podlegających wpisowi w księdze wieczystej lub w rejestrach, jak również o prowadzonych innych postępowaniach sądowych, administracyjnych, sądowo-administracyjnych oraz przed sądami polubownymi dotyczących majątku dłużnika,
  8. informacje o miejscach zamieszkania reprezentantów spółki lub osoby prawnej oraz likwidatorów, jeżeli są ustanowieni.

Jeżeli dłużnik nie może dołączyć do wniosku o ogłoszenie upadłości wymaganych prawem dokumentów, powinien podać przyczyny ich niedołączenia. Muszą one zostać uprawdopodobnione (art. 23.3 p.u.). W przypadku, gdy wniosek o ogłoszenie upadłości zgłasza wierzyciel, powinien on uprawdopodobnić swoją wierzytelność (art. 24 p.u.). Na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości, ustawa daje dłużnikowi 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, czyli powstał stan niewypłacalności (art. 21 p.u.). W przypadku zaistnienia przesłanek do ogłoszenia upadłości, osoby zobowiązane do złożenia wniosku, które tego obowiązku nie wykonają, będą ponosić odpowiedzialność. Jedyną okolicznością wyłączającą w tym zakresie jest brak winy. Osoby zobowiązane do złożenia wniosku, mogą uwolnić się od odpowiedzialności, w szczególności jeżeli wykażą, że w ustawowym terminie otwarto postępowanie restrukturyzacyjne albo zatwierdzono układ w postępowaniu o zatwierdzenie układu (21.3 p.u.). Ciężar dowodowy spoczywa na zobowiązanych. Odpowiedzialność ta jest wyłączona, gdy osoby zobowiązane nie ponoszą odpowiedzialności za niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w czasie, gdy prowadzona jest egzekucja przez zarząd przymusowy albo przez sprzedaż przedsiębiorstwa, na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U.1964.43.296 z późn. zm., dalej kpc), jeżeli obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości powstał w czasie prowadzenia egzekucji (art. 21.5 p.u.).

Wniosek o ogłoszenie upadłości podlega opłacie w wysokości jednokrotnego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku w trzecim kwartale roku poprzedniego, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego (art. 22a p.u.).

Sąd rozpoznaje wniosek o ogłoszenie upadłości w terminie dwóch miesięcy od dnia jego złożenia. Skutki złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości są różne: wszczęcie postępowania upadłościowego, oddalenie wniosku, jego zwrot lub cofnięcie. Sąd oddali wniosek, gdy majątek niewypłacalnego dłużnika nie wystarczy na zaspokojenie kosztów postępowania lub wystarczy jedynie na zaspokojenie tych kosztów (art. 13.1 p.u.). Przesłanka ta nie zwalnia jednak osób zobowiązanych od obowiązku złożenia wniosku. Ocena, czy majątek niewypłacalnego dłużnika pokryje koszty postępowania należy do sądu, co potwierdził SN w postanowieniu z dnia 19 czerwca 1996 r. (sygn. akt. III CZP 66/96) nie pozwalając dopuścić do rezygnacji ze złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości także w sytuacji, kiedy, zdaniem likwidatora, majątek dłużnika nie wystarcza nawet na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego. Do sądu bowiem należy ocena i rozstrzygnięcie o uwzględnieniu lub oddaleniu wniosku likwidatora (art. 13 Prawa upadłościowego). Wynika z tego, że gdy suma długów likwidowanego przewyższa rzeczywistą wartość aktywów jego majątku, co może być widoczne już z bilansu otwarcia likwidacji lub okazać się w toku postępowania likwidacyjnego. Na likwidatorze ciąży wówczas wynikający z przepisów Prawa upadłościowego (jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.) obowiązek złożenia w sądzie wniosku o ogłoszenie upadłości likwidowanego (…). Uzasadnieniem takiego stanowiska jest ochrona wierzycieli. Złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości „zamraża” bowiem majątek dłużnika, a mianowicie z jednej strony uniemożliwia uszczuplanie tego majątku, z drugiej zaś pozwala na zahamowanie narastania jego obciążeń (np. przez ustanie biegu odsetek – art. 33 § 1 Prawa upadłościowego), a nawet, co więcej, pozwala uruchomić instrumenty prawne, za pomocą których majątek dłużnika może ulec powiększeniu, np. w drodze zaskarżenia czynności prawnych upadłego, zdziałanych ze szkodą wierzycieli (…). Należy jednak pamiętać, że w skład majątku w rozumieniu ustawy, nie wchodzą wierzytelności i roszczenia dłużnika, co wynika wprost z postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2003 r. (sygn. akt II CK 484/02) oraz składniki majątku podlegające wyłączeniu z masy upadłości na podstawie (art. 63 p.u.).

Sąd może oddalić wniosek o ogłoszenie upadłości również w przypadku stwierdzenia, że majątek dłużnika jest obciążony hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską w takim stopniu, że pozostały jego majątek nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania (art. 13.2 p.u.). Oddalając wniosek o ogłoszenie upadłości, sąd ustala, czy materiał zgromadzony w sprawie daje podstawę do rozwiązania podmiotu wpisanego do Krajowego Rejestru Sądowego bez przeprowadzania postępowania likwidacyjnego (art. 13.2a p.u.). Należy jednak pamiętać, że sam fakt, iż należność wierzyciela – wnioskodawcy jest sporna, nie stanowi podstawy do oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości, co potwierdził SN w orzeczeniu z dnia 29 lutego 1936 r. (sygn. akt. C II 2907/35).

Inną przyczyną oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości jest stwierdzenie przez sąd, że nie zachodzi zagrożenie utraty przez dłużnika zdolności do wykonywania jego wymagalnych zobowiązań pieniężnych w niedługim czasie. Tak samo sąd postąpi z wnioskiem złożonym przez wierzyciela, jeżeli dłużnik wykaże, że wierzytelność ma w całości charakter sporny, a spór zaistniał między stronami przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości. Jeżeli oddalenie wniosku spowodowałoby pokrzywdzenie wierzycieli, sąd może go oddalić jedynie w sytuacji, gdy jest oczywiste, że majątek niewypłacalnego dłużnika wystarczy co najwyżej na zaspokojenie kosztów postępowania.

Natomiast wniosek zgłoszony przez wnioskodawcę reprezentowanego przez adwokata lub radcę prawnego, który nie odpowiada wymogom określonym w ustawie lub nie został należycie opłacony podlega on zwrotowi bez wzywania o uzupełnienie lub opłacenie wniosku, (art. 28 up).

Wniosek może zostać także cofnięty przez wnioskodawcę, chyba, że sąd uzna taką czynność za niedopuszczalną. Zdarzy się tak, w sytuacji, gdy cofnięcie wniosku prowadziłoby do pokrzywdzenia wierzycieli (art. 29a.1 p.u.). Warto jeszcze nadmienić, że wykonanie przez dłużnika zobowiązań wobec wnioskodawcy po złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości nie ma wpływu na dalszy bieg postępowania (art. 29a.2 p.u.).

Nie trzeba nikogo przekonywać, że złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości nie wpływa korzystnie na opinię o dłużniku jako przedsiębiorcy. Nawet w sytuacji, gdy sąd nie znajdzie podstaw do ogłoszenia upadłości, zła sława pozostanie. Aby ograniczyć takie zdarzenia judykatura przyjmuje, że złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości przez wierzyciela bez podstaw prawnych, czyli w złej wierze, było działaniem z rozmysłem, w celu wyrządzenia szkody dłużnikowi. W takim przypadku, sąd oddalając wniosek, obciąży wierzyciela kosztami postępowania i może nakazać wierzycielowi złożenie publicznego oświadczenia o treści odpowiadającej okolicznościom, które spowodowały działanie wierzyciela (art. 34.1 p.u.). Jeszcze dalej idącą konsekwencją „złośliwego” złożenia bezpodstawnego wniosku jest uprawnienie dłużnika do wystąpienia przeciwko wierzycielowi z powództwem o naprawienie szkody (art. 34.2 p.u.).

Oczekiwaną decyzją sądu w przypadku złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości spełniającego ustawowe wymogi formalne, jest wszczęcie sądowego postępowania o ogłoszenie upadłości, którego uczestnikami są wnioskodawca oraz dłużnik (art. 26.1 p.u.). Na czas postępowania o ogłoszenie upadłości sąd może, na wniosek albo z urzędu, dokonać zabezpieczenia majątku dłużnika. Zabezpieczenie będzie skuteczne do chwili objęcia majątku upadłego dłużnika w zarząd przez syndyka. Postanowienia oraz zarządzenia wydane w postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia upadłości zamieszcza się w Centralnym Rejestrze Restrukturyzacji i Upadłości – dalej: Rejestr (art. 27.4 p.u.).

Jeżeli sąd wydaje postanowienie o ogłoszeniu upadłości, w postanowieniu tym określa dane identyfikacyjne dłużnika oraz w szczególności (art. 51 p.u.):

  • wzywa wierzycieli upadłego do zgłoszenia wierzytelności w terminie trzydziestu dni od dnia obwieszczenia postanowienia o ogłoszeniu upadłości w Rejestrze,
  • wzywa osoby, którym przysługują prawa oraz prawa osobiste i roszczenia ciążące na nieruchomości należącej do upadłego, jeżeli nie zostały ujawnione przez wpis w księdze wieczystej, do ich zgłoszenia w terminie trzydziestu dni od dnia obwieszczenia postanowienia o ogłoszeniu upadłości w Rejestrze pod rygorem utraty prawa powoływania się na nie w postępowaniu upadłościowym,
  • wyznacza sędziego-komisarza, jego zastępcę oraz syndyka.

Postanowienie o ogłoszeniu upadłości jest skuteczne i wykonalne z dniem jego wydania (art. 51.2 up). W postanowieniu o ogłoszeniu upadłości wskazuje się podstawę jurysdykcji sądów polskich. Jeżeli zastosowanie ma rozporządzenie Rady (WE) nr 1346/2000 z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie postępowania upadłościowego (Dz. Urz. WE L 160 30.06.2000), w postanowieniu określa się również, czy postępowanie ma charakter główny, czy uboczny (art. 51.2a up).

Po ogłoszeniu upadłości postępowanie upadłościowe toczy się w sądzie upadłościowym, który ogłosił upadłość (art. 149 p.u.), a czynności postępowania upadłościowego wykonuje sędzia-komisarz (art. 151 p.u.), który kieruje tokiem postępowania upadłościowego, sprawuje nadzór nad czynnościami syndyka, oznacza czynności, których wykonywanie przez syndyka jest niedopuszczalne bez jego zezwolenia lub bez zezwolenia rady wierzycieli, jak również zwraca uwagę na popełnione przez syndyka uchybienia (art. 152 p.u.)

Data upadłości i jej konsekwencje prawne

Data wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości jest tzw. datą upadłości. W przypadku wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości po ponownym rozpoznaniu sprawy w następstwie uchylenia postanowienia przez sąd drugiej instancji za datę upadłości uważa się datę wydania pierwszego postanowienia o ogłoszeniu upadłości (art. 52 up). Data upadłości ma doniosłe znaczenie prawne, gdyż następują wtedy skutki prawne, co do osoby i majątku upadłego (wydanie majątku syndykowi, przekazanie dokumentów, do nazwy podmiotu dopisuje się słowa „w upadłości”). Wydanie przez sąd postanowienia o ogłoszeniu upadłości nie ma jednak wpływu na bieg przedawnienia roszczeń wierzycieli, ani na bieg przedawnienia wierzytelności przysługującej dłużnikowi, co wnika z uchwały SN z dnia 15 marca 1960 r. (sygn. akr. 3CO 33/59). Dłużnik nie traci też w tym dniu zdolności wekslowej. W przypadku niezłożenia protestu wekslowego z powodu ogłoszenia upadłości do majątku trasata, roszczenia posiadacza weksla przeciwko indosantom przedawniają się w rok od dnia płatności weksla – tak orzekł SN w dniu 2 kwietnia1936 r. (sygn. akt. II C 2692/35). Ponadto, jak orzekł Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 30 marca 1992 r. (sygn. akt. III CZP 22/92), pozew przeciwko upadłemu wniesiony po ogłoszeniu upadłości o należność dotyczącą jej masy podlega odrzuceniu. Uchwałę tę powołał Sąd Okręgowy w Bydgoszczy w wyroku z dnia 30 marca 2015 r. (sygn. akt. VIII Gz 35/15) i wyraźnie w uzasadnieniu tego orzeczenia wskazał, że jego rozważania dotyczą sytuacji gdy powód należności swych dochodzi dwutorowo, to jest w drodze procesu oraz w ramach postępowania upadłościowego, a także gdy wyraźnie nie chce uczestniczyć w postępowaniu upadłościowym i dlatego przekazanie sprawy do tego postępowania nie może mieć miejsca.

Dalej, w cytowanym orzeczeniu, sąd zauważył, że inaczej jest w sytuacji gdy nie było zgłoszenia wierzytelności w ramach postępowania upadłościowego SN w uzasadnieniu wyroku z dnia 6 sierpnia 1998 r. I PKN 247/98 wskazał, iż: „w razie wniesienia pozwu po ogłoszeniu upadłości dłużnika judykatura przyjmuje, że pozew nie polega odrzuceniu, lecz przekazaniu sędziemu-komisarzowi (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia 1994 r., I PZP 33/94, OSNAPiUS 1994 Nr 10, poz. 161). Jeżeli bowiem zgłoszona wierzytelność podlega zaspokojeniu w trybie nieprocesowego postępowania upadłościowego, to dochodzenie jej w procesie cywilnym – bez względu na czas powstania wierzytelności i bez względu na to, czy pozwanym jest upadły czy też syndyk masy upadłości (art. 60 Prawa upadłościowego) – zawsze prowadziłoby do dwutorowości postępowania w tej samej sprawie, przeto wydanie postanowienia o ogłoszeniu upadłości otwiera drogę postępowania upadłościowego, które wyłącza drogę procesu cywilnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 1995 r., I PRN 24/95, OSNAPiUS 1996 Nr 4, poz. 58). W konsekwencji, wierzytelności powstałe przed datą ogłoszenia upadłości, a dochodzone po tej dacie – mogą być realizowane w trybie art. 150 i nast. Prawa upadłościowego, a dopiero po ukończeniu lub umorzeniu postępowania upadłościowego mogą być dochodzone w procesie cywilnym przeciwko upadłemu (…).

Ogłoszenie upadłości powoduje wejście podmiotu stan upadłości, który trwa aż do zakończenia postępowania na skutek prawomocnego oddalenia wniosku, umorzenia postępowania, odrzucenia wniosku lub wydania przez sąd postanowienia o ukończeniu postępowania (za: Z. Świeboda, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, W-wa 2004).

Ten, wobec kogo wydano postanowienie o ogłoszeniu upadłości, jest upadłym (art. 185.1 p.u.). Ogłoszenie upadłości nie ma wpływu na zdolność prawną oraz zdolność do czynności prawnych upadłego (art. 185.2 p.u.).Sędzia-komisarz określa zakres i czas korzystania przez upadłego lub osoby mu bliskie, którzy w dacie ogłoszenia upadłości zamieszkiwali w mieszkaniu znajdującym się w lokalu lub w budynku wchodzącym do masy upadłości, z tego mieszkania (art. 75.2 p.u.). Czynności prawne upadłego dotyczące mienia wchodzącego do masy upadłości są nieważne (art. 77.1 p.u.).

Masa upadłościowa

Z dniem ogłoszenia upadłości, dłużnik staje się upadłym, a jego majątek – masą upadłościową i służy zaspokojeniu wierzycieli (art. 61 p.u.). Jak wyjaśnił SN w postanowieniu z dnia 27 maja 2015 r. (sygn. akt. II CSK 461/14) majątek upadłego obejmuje wszystkie zbywalne prawa majątkowe o charakterze rzeczowym i obligacyjnym (aktywa) niezależnie od podstawy nabycia. W skład masy upadłości wchodzi więc majątek należący do upadłego w dniu ogłoszenia upadłości oraz nabyty przez upadłego w toku postępowania upadłościowego (art. 62 p.u.), za wyjątkiem (art. 63 p.u.):

  1. mienia, które jest wyłączone od egzekucji według przepisów kpc,
  2. wynagrodzenia za pracę upadłego w części niepodlegającej zajęciu,
  3. kwoty uzyskanej z tytułu realizacji zastawu rejestrowego lub hipoteki, jeżeli upadły pełnił funkcję administratora zastawu lub hipoteki, w części przypadającej zgodnie z umową powołującą administratora pozostałym wierzycielom.

Jak widać, podstawowym skutkiem ogłoszenia upadłości jest to, że upadły traci prawo zarządu oraz możliwość korzystania z mienia wchodzącego do masy upadłości i rozporządzania nim (art. 75 p.u.). Składniki mienia nienależące do majątku upadłego podlegają wyłączeniu z masy upadłości (art. 70 p.u.). SN w postanowieniu 27 maja 2015 r. (sygn. akt. II CSK 461/14) zauważył, że osoba, do której należy mienie podlegające wyłączeniu, może zwrócić się do sędziego – komisarza o jego wyłączenie z masy upadłości (art. 73 p.u.n.), a w razie oddalenia wniosku żądać tego w drodze powództwa (art. 74 p.u.n.). Orzecznictwo dopuszcza również wyłączenie wprost przez syndyka, jeżeli umieszczenie składnika w spisie inwentarza było wynikiem jego błędu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2012 r., V CSK 405/11, OSNC 2013, nr 5, poz. 65).

W cytowanym wyżej postanowieniu sąd orzekający przetoczył stanowisko Sądu Najwyższego, zawarte w innym postanowieniu, wydanym w dniu 17 marca 1967 r. (sygn. akt. I CZ 146/66), z którego wynika, że wyłączeniu podlegają wszelkie prawa, byleby ich przedmiot był indywidualnie oznaczony i nadawał się do wydzielenia z masy. Oznacza to, w odniesieniu do ruchomości, że muszą to być rzeczy w znaczeniu jurydycznym oznaczone indywidualnie przez podanie takich ich cech, które pozwalają wyróżnić je spośród wszelkich innych. Tak zakwalifikować należy również rzeczy, zwykle oznaczone rodzajowo, jeżeli są oznakowane w sposób umożliwiający ich wyodrębnienie.

Współczesna hipoteza tej normy (art. 70 p.u.) została rozszerzona w zakresie wyłączeń na wszystkie prawa majątkowe w porównaniu z art. 28 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. Prawo upadłościowe. Ustawodawca w II RP posłużył się zwrotem rzeczy nie należące do upadłego, ale, jak zauważył SN w omawianym orzeczeniu, zmiana ta nie wyłącza aktualności stanowiska Sądu Najwyższego, zawartego w postanowieniu z dnia 17 marca 1967 r., I CZ 146/66 (…), którego fragment zacytowaliśmy wyżej.

Ustawa w obecnym brzmieniu, zakazuje stosowania przepisów o wyłączeniu z masy upadłości w stosunku do rzeczy, wierzytelności i innych praw majątkowych przeniesionych przez upadłego na wierzyciela w celu zabezpieczenia wierzytelności. Do przedmiotów tych oraz do zabezpieczonych w ten sposób wierzytelności stosuje się odpowiednio przepisy ustawy dotyczące zastawu i wierzytelności zabezpieczonych zastawem (art. 701p.u.). Ale – co ważne – istota konstrukcji prawnej masy upadłości nakazuje przyjąć, że orzeczenie o wyłączeniu ma charakter konstytutywny. Dalej w omawianym orzeczeniu SN powołał brzmienie normy (art. 71.2 i 3 p.u.), z której wynika, że w razie zbycia przez syndyka albo zarządcę mienia, które podlegało wyłączeniu, osoba, do której prawo to należało, może żądać wydania uzyskanego w zamian świadczenia wzajemnego, a jeżeli świadczenie wzajemne nabywcy nie zostało spełnione przed zgłoszeniem żądania wydania, prawo do świadczenia przechodzi na mającego prawo do wyłączonego mienia.

Osoba, której przysługuje prawo do mienia podlegającego wyłączeniu, może żądać jego wydania lub świadczenia wzajemnego za jednoczesnym zwrotem wydatków na utrzymanie tego mienia lub na uzyskanie świadczenia wzajemnego poniesionych przez upadłego lub z masy upadłości (art. 72 p.u.).

Na wniosek osoby trzeciej sędzia-komisarz może nakazać zwrot na jej rzecz z masy upadłości jej świadczenia wzajemnego, które osoba ta świadczyła w związku z dokonaniem przez nią z upadłym takiej czynności prawnej. Do zwrotu tego świadczenia stosuje się odpowiednio przepisy o nienależnym świadczeniu (art. 77.2 p.u.). Warunkiem skuteczności roszczenia o zwrot świadczenia jest to, aby czynność prawna została podjęta po ogłoszeniu upadłości i przed obwieszczeniem w Krajowym Rejestrze Sądowym postanowienia o ogłoszeniu upadłości. Ponadto, osoba trzecia nie może mieć wiedzy w tym temacie, oczywiście przy zachowaniu należytej staranności. Na postanowienie sędziego-komisarza osobie tej przysługuje zażalenie (art. 77.3 p.u.).

Ogłoszenie upadłości zmienia całą sferę majątkową dłużnika. Wszystkie niewymagalne jeszcze zobowiązania pieniężne stają się natychmiast wymagalne, a zobowiązania majątkowe niepieniężne zamieniają się na zobowiązania pieniężne i z tym dniem stają się płatne.

Należy więc pamiętać, że po ogłoszeniu upadłości nie można dokonać obciążenia składników masy upadłości hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską w celu zabezpieczenia wierzytelności powstałej przed ogłoszeniem upadłości (art. 81.1 p.u.). Po ogłoszeniu upadłości nie można też ustanowić na składnikach masy upadłości hipoteki przymusowej ani zastawu skarbowego, także dla zabezpieczenia wierzytelności powstałej po ogłoszeniu upadłości (art. 81.1a p.u.). Zakaz obciążania masy upadłościowej nie obowiązuje w przypadku, gdy wniosek o wpis hipoteki został złożony w sądzie co najmniej na sześć miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 81. 2 p.u.).

Po powołaniu przez sąd syndyka, czyli zarządcy masy upadłościowej (art. 156 p.u.) upadły jest obowiązany wskazać i wydać syndykowi cały swój majątek, a także przekazać dokumenty dotyczące swojej działalności, majątku oraz rozliczeń. Chodzi tu w szczególności o księgi rachunkowe i inne ewidencje prowadzone dla celów podatkowych oraz korespondencję. Wykonanie tego obowiązku upadły potwierdza w pisemnym oświadczeniu, składanym sędziemu-komisarzowi. Syndyk z chwilą objęcia masy upadłościowej przejmuje na siebie obowiązek zarządu nią i zabezpieczenia przed zniszczeniem, uszkodzeniem lub wybiórczą spłatą zobowiązań. Upadły jest obowiązany do udzielania sędziemu-komisarzowi i syndykowi wszelkich potrzebnych wyjaśnień dotyczących masy upadłościowej (art. 57 p.u.). To musi upadły i w zasadzie nic więcej nie może. Nie dość, że ustawa przyznaje sędziemu – komisarzowi prawo ukarania upadłego grzywną w przypadku gdyby uchylał się on od współdziałania albo podejmował działania mające na celu ukrycie majątku (obciążenia pozornymi zobowiązaniami, ukrycie składników majątkowych itp.), to jeszcze nie może nic z majątkiem uczynić. Tak wynika z wyroku SN z dnia 12 maja 2000 r. (sygn. akt. V CKN 1029/00), w którym czytamy, że czynność prawna upadłego dotycząca (…) mienia wchodzącego do masy upadłościowej, wobec upadłego, który utracił prawo zarządu, jest nieważna z mocy prawa. Dlatego spełnienie świadczenia do rąk upadłego dokonane po obwieszczeniu o ogłoszeniu upadłości w Rejestrze nie zwalnia z obowiązku spełnienia świadczenia do masy upadłości. Uwolnić się od ponownej spłaty można tylko wtedy, gdy równowartość świadczenia została przekazana przez upadłego do masy upadłości (art. 78 p.u.). Warto być ostrożnym.

Z masy upadłości mogą być zaspokojone odsetki od wierzytelności, należne od upadłego, za okres do dnia ogłoszenia upadłości (art. 92.1 p.u.). Zasada ta nie dotyczy odsetek od wierzytelności zabezpieczonych hipoteką, wpisem w rejestrze, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym albo hipoteką morską. Te odsetki mogą być zaspokojone tylko z przedmiotu zabezpieczenia (art. 92.2 p.u.).

Potrącenie wierzytelności upadłego z wierzytelnością wierzyciela jest dopuszczalne, jeżeli obie wierzytelności istniały w dniu ogłoszenia upadłości, chociażby termin wymagalności jednej z nich jeszcze nie nastąpił (art. 93. 1 p.u.). Do potrącenia przedstawia się całkowitą sumę wierzytelności upadłego, a wierzytelność wierzyciela tylko w wysokości wierzytelności głównej wraz z odsetkami naliczonymi do dnia ogłoszenia upadłości (art. 93. 2 p.u.). Potrącenie nie jest jednak dopuszczalne, jeżeli dłużnik upadłego nabył wierzytelność w drodze przelewu lub indosu po ogłoszeniu upadłości albo nabył ją w ciągu ostatniego roku przed dniem ogłoszenia upadłości, wiedząc o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości (art. 94.1 p.u.) oraz wtedy, gdy wierzyciel stał się dłużnikiem upadłego po dniu ogłoszenia upadłości (art. 95 p.u.). Warunkiem skorzystania przez wierzyciela z prawa potrącenia jest złożenie oświadczenia w tym przedmiocie nie później niż przy zgłoszeniu wierzytelności (art. 96 p.u.).

W zakresie zobowiązań, których stroną jest upadły, ogłoszenie upadłości również wywoduje istotne zmiany. Przyjrzyjmy się najważniejszym z nich. Przede wszystkim, postanowienia umowy zastrzegające na wypadek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości lub ogłoszenia upadłości zmianę lub rozwiązanie stosunku prawnego, którego stroną jest upadły, są nieważne (art. 83 p.u.). Postanowienia umowy, której stroną jest upadły, uniemożliwiające albo utrudniające osiągnięcie celu postępowania upadłościowego jest bezskuteczne w stosunku do masy upadłości (art. 84. 1 p.u.). Umowa przeniesienia własności rzeczy, wierzytelności lub innego prawa zawarta w celu zabezpieczenia wierzytelności jest skuteczna wobec masy upadłości, tylko wtedy, gdy została zawarta w formie pisemnej z datą pewną (art. 84. 2 p.u.). Ustawa zawiera też szczegółowe regulacje dotyczące różnych rodzajów umów. Dla przykładu, umowy zlecenia lub komisu, w których upadły był dającym zlecenie lub komitentem, a także umowy o zarządzanie papierami wartościowymi upadłego wygasają z dniem ogłoszenia upadłości. Wierzytelność z tytułu poniesionej wskutek tego straty może być dochodzona w postępowaniu upadłościowym (art. 102.1 p.u.). Od zawartych przez upadłego umów zlecenia lub komisu, w których upadły był przyjmującym zlecenie lub komisantem, można odstąpić z dniem ogłoszenia upadłości bez odszkodowania (art. 101.2 p.u.). W razie upadłości jednej ze stron umowy pożyczki, zawarta przez nich umowa wygasa, gdy przedmiot pożyczki nie został jeszcze wydany (art. 105 p.u.). Umowa najmu lub dzierżawy nieruchomości upadłego wiąże strony, jeżeli przedmiot umowy przed ogłoszeniem upadłości został wydany najemcy lub dzierżawcy (art. 107 p.u.). Ogłoszenie upadłości pozostaje natomiast bez wpływu na umowy rachunku bankowego, umowy rachunku papierów wartościowych lub umowy o prowadzenie rachunku zbiorczego upadłego (art. 112 p.u.). Roszczenia małżonka upadłego wynikające z umowy majątkowej małżeńskiej mogą być uwzględnione tylko wówczas, gdy była ona zawarta co najmniej dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 116 p.u.).

Zgromadzenie wierzycieli i rada wierzycieli

Jeżeli według przepisów ustawy wymagane jest podjęcie uchwały zgromadzenia oraz na wniosek przynajmniej dwóch wierzycieli mających łącznie nie mniej niż trzecią część ogólnej sumy uznanych wierzytelności, sędzia-komisarz zwołuje zgromadzenie wierzycieli (art. 191 p.u.). W zgromadzeniu wierzycieli mają prawo uczestniczyć z prawem głosu wierzyciele, których wierzytelności zostały uznane (art. 195 p.u.). Sędzia przewodniczy takiemu zgromadzeniu (art. 193 p.u.). Wierzyciele głosują z sumą wierzytelności umieszczoną na liście wierzytelności (art. 195.1 p.u.). Sędzia-komisarz na wniosek wierzyciela i po wysłuchaniu upadłego może dopuścić do udziału w zgromadzeniu wierzyciela, którego wierzytelność uzależniona jest od warunku zawieszającego lub jest uprawdopodobniona. Stosownie do okoliczności sędzia-komisarz oznacza sumę, według której oblicza się głos tego wierzyciela (art. 195.2 p.u.).

Głosowanie na zgromadzeniu wierzycieli przeprowadza się ustnie lub pisemnie, a opis przebiegu i wynik głosowania zamieszcza się w protokole. W protokole podaje się imię i nazwisko głosującego, czy głosuje za, czy przeciw uchwale, oraz sumę wierzytelności, z jaką głosuje. Jeżeli oddano głos w cudzym imieniu, wskazuje się reprezentowanego oraz imię i nazwisko głosującego. Wierzyciela, który wstrzymał się od głosu, uważa się za nieuczestniczącego w głosowaniu (art. 198.1 p.u.). Uczestnik postępowania może głosować na zgromadzeniu wierzycieli także przez pełnomocnika (art. 198.2 p.u.). Uchwały zgromadzenia wierzycieli zapadają bez względu na liczbę obecnych, większością głosów wierzycieli mających przynajmniej piątą część ogólnej sumy wierzytelności przypadających wierzycielom uprawnionym do uczestniczenia w tym zgromadzeniu (art. 199.1 p.u.). W sprawach o wyłączenie mienia z masy upadłości uchwały zapadają większością głosów wierzycieli mających przynajmniej dwie trzecie ogólnej sumy uznanych wierzytelności (art. 199.1 p.u.). Sędzia-komisarz może uchylić uchwałę zgromadzenia wierzycieli, jeżeli jest sprzeczna z prawem lub narusza dobre obyczaje albo rażąco narusza interes wierzyciela, który głosował przeciw uchwale. Na postanowienie sędziego-komisarza przysługuje zażalenie (art. 200 p.u.). Do czasu zatwierdzenia listy wierzytelności, uprawnienia wierzycieli w sprawach dotyczących rady wierzycieli ustala się na podstawie (art. 201.3 p.u.):

  1. spisu wierzycieli załączonego przez dłużnika do wniosku o ogłoszenie upadłości,
  2. spisu wierzytelności bezspornych przedstawionego na żądanie sędziego-komisarza przez syndyka, sporządzonego w oparciu o księgi rachunkowe i inne dokumenty upadłego,
  3. przedłożonych przez wierzycieli tytułów egzekucyjnych,
  4. spisu wierzytelności sporządzonego w postępowaniu restrukturyzacyjnym.

Innym organem zrzeszającym wierzycieli jest rada wierzycieli, którą ustanawia oraz powołuje i odwołuje jej członków sędzia-komisarz z urzędu, o ile uzna to za potrzebne, albo na wniosek (art. 201 p.u.). W zakresie kompetencji rady wierzycieli, leży udzielanie pomocy syndykowi, kontrola jego czynności, badanie stanu funduszy masy upadłości, udzielanie zezwolenia na czynności, które mogą być dokonane tylko za zezwoleniem rady wierzycieli, oraz wyrażanie opinii w innych sprawach, jeżeli tego zażąda sędzia-komisarz lub syndyk. Przy wykonywaniu obowiązków rada wierzycieli kieruje się interesem ogółu wierzycieli (art. 205.1 p.u.). Zezwolenia rady wierzycieli pod rygorem nieważności wymagają następujące czynności (art. 206.1 p.u.)

  1. dalsze prowadzenie przedsiębiorstwa przez syndyka, jeżeli ma trwać dłużej niż trzy miesiące od dnia ogłoszenia upadłości,
  2. odstąpienie od sprzedaży przedsiębiorstwa jako całości,
  3. sprzedaż z wolnej ręki mienia wchodzącego w skład masy upadłości,
  4. zaciąganie pożyczek lub kredytów oraz obciążenie majątku upadłego ograniczonymi prawami rzeczowymi,
  5. uznanie, zrzeczenie się i zawarcie ugody co do roszczeń spornych oraz poddanie sporu rozstrzygnięciu sądu polubownego.

Rada wierzycieli wykonuje czynności przez podejmowanie uchwał na posiedzeniach, chyba że regulamin stanowi inaczej. Posiedzenia rady wierzycieli mogą odbywać się przy użyciu środków bezpośredniego porozumiewania się na odległość (art. 207 p.u.). Pierwsze posiedzenie rady zwołuje syndyk niezwłocznie po powołaniu rady wierzycieli. Rada wierzycieli na pierwszym posiedzeniu przyjmuje regulamin, który określa w szczególności tryb posiedzeń, sposób zbierania głosów i zasady współpracy rady z syndykiem, w tym sposób składania wniosków do rady. Rada wierzycieli na pierwszym posiedzeniu wybiera spośród swoich członków przewodniczącego rady. Posiedzenie rady zwołuje przewodniczący rady, zawiadamiając członków i zastępców o terminie, miejscu i przedmiocie posiedzenia. Regulamin może określać sposób zawiadamiania członków rady. W przypadku braku innych uregulowań regulaminowych, posiedzeniu rady wierzycieli przewodniczy przewodniczący rady (art. 208.1 p.u.). Posiedzenie rady wierzycieli może zwołać również sędzia-komisarz, który przewodniczy posiedzeniu (art. 208.2 p.u.) Uchwały rady wierzycieli zamieszcza się w Rejestrze (art. 210.1 p.u.). Mogą one być zaskarżone w terminie jednego tygodnia (art. 210.2 p.u.).

Upadłość z możliwością zawarcia układu

Ustawa Prawo upadłościowe dopuszcza zawarcie układu w postępowaniu upadłościowym. Propozycje układowe w postępowaniu upadłościowym może zgłosić upadły, wierzyciel oraz syndyk (art. 266a p.u.). Podmioty te, wraz z propozycjami, mogą złożyć wniosek o całkowite lub częściowe wstrzymanie likwidacji masy upadłości do czasu zatwierdzenia układu (art. 266b.1 p.u.), chyba, że propozycje układowe nie przewidują zaspokojenia wierzytelności nieobjętych układem niezwłocznie po zatwierdzeniu układu i prawomocnym zakończeniu postępowania na tej podstawie (art. 266b.2 p.u.). Niedopuszczalne jest wstrzymanie likwidacji w zakresie przedmiotu obciążonego hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską, jeżeli sprzeciwi się temu wierzyciel, którego wierzytelność jest w ten sposób zabezpieczona. Jeżeli sprzeciw wierzyciela wpłynął do sędziego-komisarza po wydaniu postanowienia o wstrzymaniu likwidacji, sędzia-komisarz uchyli postanowienie w tym zakresie (art. 266 b.3 p.u.).

Sędzia-komisarz może zwołać zgromadzenie wierzycieli w celu głosowania nad układem, jeżeli zostało uprawdopodobnione, że układ zostanie przyjęty przez wierzycieli i wykonany (art. 266 c.1 p.u.). Sędzia-komisarz zwołuje zgromadzenie wierzycieli, jeżeli wniosek jest popierany przez wierzyciela lub wierzycieli posiadających łącznie co najmniej 50% sumy wierzytelności przysługujących wierzycielom uprawnionym do głosowania nad układem (art. 266 c.2 p.u.). Zgromadzenie wierzycieli zwołuje się po zatwierdzeniu listy wierzytelności. Jeżeli sędzia-komisarz zatwierdził częściowo listę wierzytelności w zakresie nieobjętym sprzeciwami, zgromadzenie wierzycieli zwołuje się, jeżeli suma wierzytelności objętych sprzeciwami nie przekracza 15% sumy wierzytelności objętych układem (art. 266 c. 3 p.u.). Po prawomocnym zatwierdzeniu układu sąd wydaje postanowienie o zakończeniu postępowania (art. 266 d p.u.).

W tym rodzaju postępowania układowego, sprawą kontrowersyjną jest zagadnienie odsetek o wierzytelności objętych układem. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 20 lutego 2013 r. (sygn. akt. III CZP 96/12) postawił tezę, zgodnie z którą zawarcie układu nie pozbawia wierzyciela roszczenia o zapłatę pozostających poza układem odsetek za opóźnienie w zapłacie wierzytelności objętej układem za okres po ogłoszeniu upadłości. Sąd w uzasadnieniu podniósł, że zniesienie lub ograniczenie biegu czy też obowiązku zapłaty odsetek może nastąpić wyłącznie w drodze ustawy, a de lege lata nie ma przepisu wyłączającego możliwość domagania się odsetek za opóźnienie za okres po ogłoszeniu upadłości. Takie wyłączenie nie było też intencją ustawodawcy. Zdaniem Piotra Zimmermana i Bartosza Sierakowskiego w artykule orzecznictwo SN i jego błędne interpretacje prawa upadłościowego jako przyczyna zmian w prawie, opublikowanym w Doradcy restrukturyzacyjnym nr 01[1]/09.2015 stanowisko sądu orzekającego jest nie tylko błędne i nie znajduje uzasadnienia jurydycznego, ale również pozostaje w oczywistej kontrze do istoty układu jako szczególnego rodzaju porozumienia pomiędzy wierzycielami, zawartego przy udziale i pod kontrolą sądu upadłościowego. Sprawa wymaga jednoznacznej wykładni.

Czynności upadłościowe i zakończenie postępowania

W przypadku ogłoszenia upadłości sąd powołuje syndyka (art. 156 p.u.), który rozpoczyna działania od ustalenia składu masy upadłości czyli sporządzenia spisu inwentarza i spisu należności (art. 69 p.u.). Następnie, w ciągu 30 dni, syndyk opracowuje plan likwidacyjny, w którym określa sposoby sprzedaży składników majątku upadłego. W planie likwidacyjnym syndyk określa również termin takiej sprzedaży, preliminarz wydatków oraz ekonomiczne uzasadnienie dalszego prowadzenia działalności gospodarczej (art. 306 p.u.).

Zadaniem syndyka jest likwidacja masy upadłościowej, do której powinien on doprowadzić w ciągu sześciu miesięcy od dnia ogłoszenia upadłości (art. 308.2 p.u.). Likwidacji masy upadłości dokonuje się przez sprzedaż z wolnej ręki lub w drodze przetargu lub aukcji przedsiębiorstwa upadłego w całości lub jego zorganizowanych części, nieruchomości i ruchomości, wierzytelności oraz innych praw majątkowych wchodzących w skład masy upadłości albo przez ściągnięcie wierzytelności od dłużników upadłego i wykonanie innych jego praw majątkowych (art. 311.1 p.u.).

Zaspokojeniu z masy upadłościowej podlegają wierzytelności zgłoszone sędziemu – komisarzowi. Wyjątkiem są należności z tytułu stosunku pracy, które nie wymagają zgłaszania. Są one umieszczane na liście wierzytelności z urzędu (art. 237 p.u.). Jak już wyjaśnialiśmy wyżej, w postanowieniu o ogłoszeniu upadłości sąd m. in. wzywa wierzycieli upadłego do zgłoszenia wierzytelności w terminie trzydziestu dni od dnia obwieszczenia. Wierzyciele zgłaszają swoje wierzytelności pisemnie, a od stycznia 2016 r. mogą tego dokonać również za pośrednictwem Rejestru. Wierzycielem, w rozumieniu ustawy, jest każdy uprawniony do zaspokojenia z masy upadłości, choćby wierzytelność nie wymagała zgłoszenia (art. 189 p.u.). Wierzyciel osobisty upadłego, który chce uczestniczyć w postępowaniu upadłościowym, jeżeli niezbędne jest ustalenie jego wierzytelności, powinien w terminie oznaczonym w postanowieniu o ogłoszeniu upadłości zgłosić sędziemu-komisarzowi swoją wierzytelność (art. 236.1 p.u.). Uprawnienie do zgłoszenia wierzytelności przysługuje wierzycielowi ponadto, gdy jego wierzytelność była zabezpieczona hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym, hipoteką morską lub przez inny wpis w księdze wieczystej lub w rejestrze okrętowym. Jeżeli wierzyciel nie zgłosi tych wierzytelności, będą one umieszczone na liście wierzytelności z urzędu (236.2 p.u.). Zgłoszenia wierzytelności dokonuje się na piśmie w dwóch egzemplarzach. Wierzyciel może dokonać zgłoszenia wierzytelności za pośrednictwem Rejestru. W zgłoszeniu wierzytelności wierzyciel wskazuje dowody uzasadniające zgłoszenie (art. 239 p.u.). Nie później niż w terminie dwóch miesięcy od upływu okresu przewidzianego do zgłaszania wierzytelności, po sprawdzeniu zgłoszonych wierzytelności, syndyk sporządza listę wierzytelności, obejmującą wszystkich zgłoszonych wierzycieli, według kategorii zaspokojenia (art. 244 p.u.).

Listę wierzytelności składa się w postaci elektronicznej. Podlega ona zamieszczeniu w Rejestrze. O dacie złożenia listy wierzytelności obwieszcza się (art. 255 p.u.), a następnie syndyk sporządza planu podziału masy upadłości i na jego podstawie dokonuje podziału funduszów. Wypłaty następują jednorazowo albo kilkakrotnie w miarę postępów likwidacji. W planie podziału syndyk w szczególności określa sumę podlegającą podziałowi, wymienia wierzytelności i prawa osób uczestniczących w podziale oraz określa kwoty, jakie każdemu z uczestników przypada z podziału (art. 347 p.u.). Plan podziału wykonuje się niezwłocznie po jego zatwierdzeniu. Wykonanie planu podziału nie może jednak nastąpić przed uprawomocnieniem się postanowienia o ogłoszeniu upadłości (art. 352.1 p.u.). Wykonując plan podziału, syndyk wydaje wierzycielowi należną mu kwotę lub przelewa ją na rachunek bankowy wierzyciela (art. 353 p.u.). Jeżeli wierzyciel nie odbierze swojej należności w terminie miesiąca lub gdy należna mu suma nie może być mu wydana z powodu podania nieprawidłowego adresu albo niepodania rachunku bankowego, kwoty takie składa się do depozytu sądowego (art. 358 p.u.). Po wykonaniu ostatecznego planu podziału, albo w przypadku, gdy w toku postępowania wszyscy wierzyciele zostali zaspokojeni, sąd stwierdza zakończenie postępowania upadłościowego (art. 368 p.u.).

Innym sposobem zakończenia postępowania upadłościowego jest jego umorzenie. Będzie tak, jeżeli:

  1. majątek pozostały po wyłączeniu z niego przedmiotów majątkowych dłużnika obciążonych hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania. W tym przypadku sąd ustala, czy materiał zgromadzony w sprawie daje podstawę do rozwiązania podmiotu wpisanego do Krajowego Rejestru Sądowego bez przeprowadzania postępowania likwidacyjnego ( 361.2 p.u.),
  2. wierzyciele zobowiązani uchwałą zgromadzenia wierzycieli albo postanowieniem sędziego-komisarza nie złożyli w wyznaczonym terminie zaliczki na koszty postępowania, a brak jest płynnych funduszów na te koszty,
  3. wszyscy wierzyciele, którzy zgłosili swoje wierzytelności, żądają umorzenia postępowania.

Postanowienie o umorzeniu postępowania upadłościowego doręcza się upadłemu, syndykowi oraz członkom rady wierzycieli. Postanowienie obwieszcza się. Na postanowienie przysługuje zażalenie (art. 362 p.u.). Prawomocne postanowienie o umorzeniu postępowania upadłościowego stanowi podstawę do wykreślenia wpisów dotyczących upadłości w księdze wieczystej i w rejestrach (art. 363 p.u.), skutkiem czego jest odzyskanie przez upadłego prawa do zarządzania swoim majątkiem i rozporządzania jego składnikami (art. 364 p.u.).

Sąd zarządza likwidację majątku i określa sposób likwidacji, jeżeli upadły nie odbierze swojego majątku w terminie wyznaczonym przez syndyka (art. 366.1 p.u.). Sąd może nakazać likwidację majątku na koszt upadłego przez przekazanie majątku na cele dobroczynne lub w inny sposób, jeżeli likwidacja majątku w sposób określony przez sąd okaże się niemożliwa lub nadmiernie utrudniona (art. 366.2 p.u.). Po umorzeniu postępowania upadłościowego umarza się wszczęte przez syndyka niezakończone procesy o uznanie za bezskuteczną czynności dokonanej przez upadłego ze szkodą dla wierzycieli. Wzajemne roszczenia o zwrot kosztów procesu wygasają (art. 367 p.u.).

Sąd stwierdza zakończenie postępowania upadłościowego po wykonaniu ostatecznego planu podziału oraz wtedy, gdy w toku postępowania wszyscy wierzyciele zostali zaspokojeni (art. 368 p.u.). W terminie trzydziestu dni od dnia obwieszczenia postanowienia o zakończeniu postępowania upadłościowego upadły będący osobą fizyczną może złożyć wniosek o ustalenie planu spłaty wierzycieli i umorzenie pozostałej części zobowiązań, które nie zostały zaspokojone w postępowaniu upadłościowym (art. 369.1 p.u.). Sąd jednak oddali taki wniosek, jeżeli upadły doprowadził do swojej niewypłacalności lub istotnie zwiększył jej stopień umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa (art. 369.2 p.u.) oraz w przypadkach, gdy (art. 369.3 p.u.):

  1. materiał zebrany w sprawie daje podstawę do stwierdzenia, że zachodzą okoliczności stanowiące podstawę do pozbawienia upadłego prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek lub w ramach spółki cywilnej oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, członka komisji rewizyjnej, reprezentanta lub pełnomocnika osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą w zakresie tej działalności, spółki handlowej, przedsiębiorstwa państwowego, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszenia, lub
  2. upadły nie wykonywał rzetelnie obowiązków nałożonych na niego w postępowaniu upadłościowym, lub
  3. w okresie dziesięciu lat przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w stosunku do upadłego prowadzono postępowanie upadłościowe, w którym umorzono całość lub część jego zobowiązań, chyba że do niewypłacalności upadłego lub zwiększenia jej stopnia doszło pomimo dochowania przez upadłego należytej staranności, lub
  4. w okresie dziesięciu lat przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości ustalony dla upadłego plan spłaty wierzycieli został uchylony z przyczyn wymienionych w ustawie, lub
  5. w okresie dziesięciu lat przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości czynność prawna upadłego została prawomocnie uznana za dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Wniosku nie oddala się, gdy umorzenie pozostałej części zobowiązań upadłego jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi.

W postanowieniu o ustaleniu planu spłaty wierzycieli sąd określa, w jakim zakresie i w jakim czasie, nie dłuższym niż trzydzieści sześć miesięcy, upadły jest obowiązany spłacać zobowiązania uznane na liście wierzytelności a niewykonane w toku postępowania upadłościowego na podstawie planów podziału oraz jaka część zobowiązań upadłego powstałych przed dniem ogłoszenia upadłości zostanie umorzona po wykonaniu planu spłaty wierzycieli (art. 370 a.1 p.u.). Postanowienie sądu o ustaleniu planu spłaty wierzycieli obwieszcza się. Na postanowienie sądu w przedmiocie ustalenia planu spłaty przysługuje zażalenie (art. 370 a.4 p.u.). Zobowiązania powstałe po ogłoszeniu upadłości i niewykonane w toku postępowania uwzględnia się w planie spłaty wierzycieli w pełnej wysokości, przy czym ich spłata może być rozłożona na raty na czas nie dłuższy niż przewidziany na wykonanie planu spłaty wierzycieli (art. 370 a.2 p.u.). Sąd nie jest związany stanowiskiem upadłego co do treści planu spłaty wierzycieli. Ustalając plan spłaty wierzycieli, sąd bierze pod uwagę możliwości zarobkowe upadłego, konieczność utrzymania upadłego i osób pozostających na jego utrzymaniu, w tym ich potrzeby mieszkaniowe, wysokość niezaspokojonych wierzytelności i realność ich zaspokojenia w przyszłości (art. 370 a.3 p.u.).

W okresie wykonywania planu spłaty wierzycieli niedopuszczalne jest wszczęcie postępowania egzekucyjnego dotyczącego wierzytelności powstałych przed ogłoszeniem upadłości. Wyjątkiem w tym zakresie są wierzytelności wynikające z zobowiązań o charakterze alimentacyjnym, z odszkodowań czy kar, oraz wierzytelności, których upadły nie ujawnił, jeżeli wierzyciel nie brał udziału w postępowaniu (art. 370 c.1 p.u.).

W przypadku niewykonywania przez upadłego obowiązków ustalonych w planie spłaty wierzycieli, sąd z urzędu albo na wniosek wierzyciela uchyla taki plan po wysłuchaniu upadłego i wierzycieli objętych planem, chyba że uchybienie obowiązkom jest nieznaczne lub umorzenie pozostałej części zobowiązań upadłego jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi. Na postanowienie sądu przysługuje zażalenie (art. 370 e.1 p.u.).

Po wykonaniu przez upadłego obowiązków określonych w planie spłaty wierzycieli sąd wydaje postanowienie o stwierdzeniu wykonania planu spłaty i umorzeniu zobowiązań upadłego powstałych przed dniem ogłoszenia upadłości i niezaspokojonych w wyniku wykonania planu spłaty wierzycieli (art. 370 f.1 p.u.).

Temat upadłości jest bardzo szeroki. W tym artykule przedstawiliśmy zarys procedury upadłościowej z uwzględnieniem czynności dokonywanych przez strony postępowania. Do tematu będziemy powracać.

Powiązane artykuły

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *