Zagadnienia prawne dotyczące przekształceń spółek z o.o. w spółki akcyjne.

W maju 2016 roku, pisaliśmy na łamach Kontrolowanych o jednej z trzech znanych polskiemu prawu formach restrukturyzacji spółek kapitałowych – o połączeniach (Połączenia spółek kapitałowych z podmiotem krajowym lub zagranicznym w drodze fuzji i inkorporacji. Procedury i konsekwencje.). W tym artykule zajmiemy się drugą formą restrukturyzacji spółek kapitałowych – przekształceniami spółek kapitałowych w inne spółki kapitałowe.

Przypomnijmy, że polski Kodeks spółek handlowych (Dz.U.2000.94.1037 ze zm., dalej Kodeks, ksh) zna dwa modele podmiotów kapitałowych. Są to: spółka z ograniczoną odpowiedzialnością i spółka akcyjna. Przed przystąpieniem do omówienia zasad przekształceń, niezwykle istotne jest porównanie głównych cech spółek kapitałowych, poznanie ich podobieństw i różnic.

Różnice i podobieństwa dwóch modeli spółek kapitałowych.

Oba modele spółek kapitałowych (sp. z o.o. i S.A.) stanowią wspólne przedsięwzięcie gospodarcze (ang. join ventures), z tym że w przypadku spółek akcyjnych dotyczy to przedsięwzięć gospodarczych o większych rozmiarach. Obok banków, zakładów ubezpieczeń i powszechnych towarzystw emerytalnych, spółki akcyjne są interesujące dla podmiotów, które chcą wejść na parkiet giełdowy.

Konstrukcje prawne obu modeli spółek są oparte na rozdziale sfery zarządu od sfery właścicielskiej oraz ograniczeniu odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki. W obu modelach spółki dysponują kapitałem zakładowym i posiadają osobowość prawną. Podstawą działania spółek kapitałowych jest akt założycielski, czyli odpowiednio dla spółek z o.o. – umowa spółki, a dla spółek akcyjnych – statut.

Spółka z o.o. tak jak i spółka akcyjna, może zostać zawiązana przez jedną lub kilka osób, z wyłączeniem jednoosobowej spółki z o.o. (art. 151 i 301 ksh). Jednoosobowa spółka z ograniczoną odpowiedzialnością może jednak zostać jedynym wspólnikiem w obu modelach spółek. Dzieje się to przez nabycie wszystkich udziałów w spółce z o.o. albo wszystkich akcji w spółce akcyjnej.

Kapitał zakładowy spółki z o.o. to minimum 5 000 zł., minimalna wartość nominalna jednego udziału to 50 zł. (art. 154 ksh). Kapitał zakładowy spółki akcyjnej musi wynosić najmniej 100 000 zł, natomiast minimalna wartość nominalna jednaj akcji to 1 grosz (art. 308 ksh). Kapitał zakładowy spółki z o.o. dzieli się na udziały o równiej albo nierównej wartości nominalnej, zgodnie z zapisami umowy spółki. W przypadku udziałów o równej wartości, każdy wspólnik może posiadać więcej niż jeden udział (art. 153 ksh). W przeciwieństwie do kapitału spółki z o.o., w spółce akcyjnej, kapitał dzieli się tylko na akcje o równej wartości nominalnej (art. 302 ksh).

Udziały w spółkach z o.o. mają charakter niematerialny (nie ma dokumentu udziału), jedynym materialnym dowodem istnienia (i zarazem posiadania) udziału jest wpis do księgi udziałów prowadzonej przez zarząd. W księdze udziałów wpisuje się nazwisko i imię albo firmę (nazwę) i siedzibę (adres) każdego wspólnika, liczbę i wartość nominalną jego udziałów. W księdze tej wpisuje się również informacje o ustanowieniu zastawu lub użytkowania i wykonywaniu prawa głosu przez zastawnika lub użytkownika. W księdze udziałów odnotowuje się także wszelkie zmiany dotyczące osób wspólników i przysługujących im udziałów (art.188 ksh).

Natomiast dokument akcji, jako mający charakter materialny, musi mieć formę pisemną, zostać opatrzony pieczęcią spółki oraz podpisem zarządu, który może być mechanicznie odtwarzany. Brak jednego z tych składników powoduje nieważność akcji. Jednakże nieważność dokumentu akcji nie pozbawia wspólnika jego praw. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 października 2012 r. (sygn. akt. II CSK 56/12), orzekł że: w przypadku wydania akcjonariuszowi nieważnego dokumentu akcji imiennej, [np.] pozbawionego pieczęci spółki, możliwe jest przeniesienie przez niego praw udziałowych w drodze przelewu. Kodeks zna dwa rodzaje akcji: akcje imienne oraz akcje na okaziciela (art. 334 ksh). W treści dokumentu akcji należy uwzględnić firmę, siedzibę i adres spółki, oznaczenie sądu rejestrowego i numer KRS, pod którym spółka jest wpisana do rejestru, datę zarejestrowania spółki i wystawienia akcji, wartość nominalną, serię i numer, rodzaj danej akcji. Treść dokumentu akcji powinna także zawierać informacje o uprawnieniach szczególnych z akcji, wysokość dokonanej wpłaty w przypadku akcji imiennych, ograniczenia, co do rozporządzania akcją oraz postanowienia statutu o związanych z akcją obowiązkach wobec spółki (art. 328 ksh). Zarząd zobowiązany jest prowadzić księgę akcyjną, do której należy wpisywać nazwisko i imię albo firmę (nazwę) oraz siedzibę (adres) akcjonariusza i wysokość dokonanych wpłat. Na wniosek osoby uprawnionej, do księgi akcyjnej wpisuje się informację o przeniesieniu akcji na inną osobę wraz z datą wpisu (art. 341 ksh).

Dla realizacji przysługujących wspólnikom praw udziałowych, jak i dla ustalenia odpowiedzialności za zobowiązania spółki, niezwykle istotna jest chwila nabycia udziałów czy akcji. Chociaż, wobec spółki uważa się za akcjonariusza tylko tę osobę, która jest wpisana do księgi akcyjnej, lub posiadacza akcji na okaziciela, z uwzględnieniem przepisów o obrocie instrumentami finansowymi (art. 343 § 1 ksh), to zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 2009 r. (sygn. akt. III CSK 85/09), wpis do księgi akcyjnej ma znaczenie jedynie legitymacyjno-dowodowe. Stanowisko takie uzasadnia duża niejednokrotnie liczba wspólników w spółkach akcyjnych i zbywalność akcji, jak też możliwość ich przejścia na inną osobę w drodze sukcesji uniwersalnej, w tym dziedziczenia. Przyjęcie zasady konstytutywności wpisu do księgi akcyjnej utrudniałoby ustalenie osób będących akcjonariuszami w określonej, doniosłej prawnie chwili, i tym samym zagrażałoby bezpieczeństwu obrotu prawnego.

Przesłanki skuteczności przejścia praw udziałowych w stosunku do obu typów spółek kapitałowych, Kodeks spółek handlowych reguluje podobnie. W obu przypadkach konieczne jest zawiadomienie spółki o nabyciu udziałów/akcji. W obu modelach spółek kapitałowych, istnieją dwa rodzaje uprawnień właścicielskich. Analizując prawo do udziału/akcji trzeba zauważyć, że prawo to funkcjonuje w dwóch sferach – zewnętrznej i wewnętrznej. Pierwszą są relacje z osobami trzecimi, drugą – z samą spółką.

W pierwszej, zewnętrznej sferze, mieści się prawo udziałowca/akcjonariusza do skutecznego rozporządzania posiadanymi przez siebie udziałami/akcjami poprzez ich sprzedaż albo obciążenie prawem rzeczowym. Prawa udziałowe zewnętrzne są wykonywane przez właścicieli w sytuacjach wyjątkowych i wymagają formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi oraz powiadomienia spółki. Natomiast zbycie lub obciążenie akcji wymaga przeniesienia posiadania akcji, oraz – w przypadku akcji imiennej – pisemnego oświadczenia. W stosunkach z osobami trzecimi uwidacznia się realna, majątkowa wartość praw udziałowych jako przedmiotu obrotu gospodarczego.

Prawa udziałowe wewnętrzne to przede wszystkim: prawo do udziału w zgromadzeniach wspólników/walnych zgromadzeniach akcjonariuszy, prawo do dywidendy, prawo do informacji w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością oraz prawo pierwszeństwa do objęcia udziałów/akcji w podwyższonym kapitale zakładowym. Uprawnienia wewnętrzne udziałowca stanowią podstawę do kształtowania i kontrolowania działalności spółki oraz udziału w jej zysku.

Kolejną cechą spółek kapitałowych jest prawo wyłączenia wspólnika. W przypadku spółki z o.o. odbywa się to z ważnych powodów w drodze powództwa zgłaszanego do sądu (art. 266 ksh). Z orzecznictwa wynika, że taką ważną przyczynę wyłączenia wspólnika ze spółki stanowi np. niemożność bezkonfliktowego współdziałania ze wspólnikiem, będąca następstwem relacji interpersonalnych wewnątrz spółki z ograniczoną odpowiedzialnością – np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 21 kwietnia 2010 r. (sygn. akt. I ACa 282/10).

Natomiast w spółce akcyjnej podstawą wyłączenia wspólnika (ang. squeeze out – dosł. wyciśnięcie) jest uchwała walnego zgromadzenia o przymusowym wykupie akcji akcjonariuszy reprezentujących nie więcej niż 5% kapitału zakładowego (akcjonariusze mniejszościowi) przez nie więcej niż pięciu akcjonariuszy, posiadających łącznie nie mniej niż 95% kapitału zakładowego, z których każdy posiada nie mniej niż 5% tego kapitału. Uchwała wymaga większości 95% głosów oddanych. Statut może przewidywać surowsze warunki powzięcia uchwały o wykluczeniu (art. 418 ksh). Z przymusowym wykupem akcji wiązał się spór teoretyczny, gdyż instytucja ta stanowi swoisty rodzaj wywłaszczenia. Rozstrzygnięcie sporu wyraża wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 czerwca 2005 r., (sygn. akt. P 25/02), stanowiący odpowiedź pytanie prawne sądów: rejonowego w Tarnowie i okręgowego w Poznaniu oraz Rzecznika Praw Obywatelskich. Z wyroku tego wynika, że motywem wprowadzenia instytucji przymusowego wykupu akcji jest ochrona interesów spółki. Trybunał Konstytucyjny zauważył również, że przepis art. 418 ksh ustanawia wzmożoną ochronę własności, dopuszczając wywłaszczenie „tylko za słusznym odszkodowaniem”. „Słuszne odszkodowanie” to odszkodowanie sprawiedliwe, czyli ekwiwalentne. Powinno ono umożliwiać właścicielowi odtworzenie rzeczy, którą utracił, lub, ujmując szerzej, sytuacji majątkowej w stanie sprzed wywłaszczenia. Odszkodowanie nie może być w żaden sposób uszczuplone przez sposób obliczania jego wysokości ani przez tryb wypłacania.

Wspólnicy, co do zasady mają równe prawa, ale Kodeks spółek handlowych przewiduje możliwość ustanowienia udziałów uprzywilejowanych. Uprzywilejowanie udziałów wywołuje skutki prawne w zakresie prawa głosu dla udziałów o równej wartości nominalnej (maksymalnie trzy głosy na jeden udział), w zakresie dywidendy (maksymalnie 150% dywidendy na 1 udział) oraz w zakresie udziału w podziale aktywów spółki w przypadku jej likwidacji (art. 174 ksh). Podobnie spółka akcyjna może wydawać akcje o szczególnych uprawnieniach. Dotyczy to akcji imiennych z wyjątkiem akcji niemych (bez prawa głosu). Akcje uprzywilejowane wywołują skutki prawne w zakresie prawa głosu dla udziałów o równej wartości nominalne (maksymalnie dwa głosy na jedną akcję), w zakresie dywidendy (maksymalnie 150% dywidendy na jedną akcję) oraz w zakresie udziału w podziale aktywów spółki w przypadku jej likwidacji (art. 351 ksh). Doprecyzowanie tej ustawowej zasady określa statut. Tak wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 czerwca 2005 r., (sygn. akt. V CK 696/04) zakres uprawnień przysługujących nabywcy akcji uprzywilejowanych określa statut spółki akcyjnej.

W zarządzie obu typów spółek kapitałowych może zasiadać jedna lub więcej osób fizycznych (art. 201 i 368 ksh) z tym, że kadencja zarządu w spółce akcyjnej jest ograniczona do maksymalnie 5 lat (art. 369 ksh), podczas gdy w stosunku do spółek z o.o. Kodeks nie przewiduje w tym zakresie żadnych ograniczeń. Mandat członka zarządu, w obu typach spółek, wygasa wskutek śmierci, rezygnacji albo odwołania go ze składu zarządu (art. 202 i 369 ksh). Mandat członka zarządu w spółce z o.o. wygasa z dniem odbycia zgromadzenia wspólników zatwierdzającego sprawozdanie finansowe za pierwszy pełny rok obrotowy pełnienia funkcji członka zarządu. W przypadku powołania członka zarządu na okres dłuższy niż rok, mandat członka zarządu wygasa z dniem odbycia zgromadzenia wspólników, zatwierdzającego sprawozdanie finansowe za ostatni pełny rok obrotowy pełnienia funkcji członka zarządu. W przypadku powołania członków zarządu na okres wspólnej kadencji, mandat członka zarządu powołanego przed upływem danej kadencji zarządu wygasa równocześnie z wygaśnięciem mandatów pozostałych członków zarządu. Umowa spółki może modyfikować te zasady (art. 202 ksh).

Statut spółek akcyjnych może ustanawiać częściowe odnawianie zarządu w granicach ustawowej pięcioletniej kadencji. Odbywa się w ten sposób, że pewna liczba członków zarządu kolejno ustępuje albo w drodze losowania, albo według starszeństwa wyboru albo w inny sposób. Jeżeli statut przewiduje, że członków zarządu powołuje się na okres wspólnej kadencji, mandat członka zarządu, powołanego przed upływem danej kadencji zarządu, wygasa równocześnie z wygaśnięciem mandatów pozostałych członków zarządu. Modyfikacje w tym zakresie może wprowadzać statut. Mandat członka zarządu wygasa najpóźniej z dniem odbycia walnego zgromadzenia zatwierdzającego sprawozdanie finansowe za ostatni pełny rok obrotowy pełnienia funkcji członka zarządu (art. 369 ksh).

Wspólnicy, którzy chcą zachować bezpośredni nadzór nad sprawami spółki, powinni założyć spółkę z o.o., gdyż w spółce akcyjnej obowiązkowa jest rada nadzorcza. W spółkach z o.o. prawo kontroli służy każdemu wspólnikowi. W tym celu wspólnik lub wspólnik z upoważnioną przez siebie osobą może w każdym czasie przeglądać księgi i dokumenty spółki, sporządzać bilans dla swego użytku lub żądać wyjaśnień od zarządu (art. 212 ksh). Ustanowienie rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej Kodeks pozostawia decyzji wspólników spółek z o.o., z wyłączeniem tych spółek, w których kapitał zakładowy przewyższa kwotę 500 000 złotych, a wspólników jest więcej niż dwudziestu pięciu (art. 213 ksh). Tylko w takich spółkach z o.o. ustanowienie organu nadzorczego jest obowiązkowe. Rada nadzorcza sprawuje stały nadzór nad działalnością spółki we wszystkich dziedzinach jej działalności (art. 219 i 382 ksh) i składa się co najmniej z trzech członków powoływanych i odwoływanych uchwałą wspólników (art. 215 i 385 ksh). Kadencja rady, w spółkach z o.o. co do zasady, trwa rok (art. 216 ksh) a w spółkach akcyjnych nie może być dłuższa niż pięć lat (art. 385 ksh). Komisja rewizyjna składa się co najmniej z trzech członków, powoływanych i odwoływanych według tych samych zasad, co członkowie rady nadzorczej (art. 217 ksh).

Ostatnią ważną różnicą pomiędzy spółką z o.o. a spółką akcyjną jest zasada odpowiedzialności cywilnoprawnej. W obu modelach prawnych, spółka ponosi odpowiedzialność za swoje zobowiązania całym swoim majątkiem, bez żadnych ograniczeń. Wspólnicy ani akcjonariusze, co do zasady, nie odpowiadają za zobowiązania spółki.

Odstępstwem od tej zasady, o największej doniosłości prawnej, jest solidarna odpowiedzialności członków zarządu za zobowiązania spółki z o.o., w przypadku, gdy egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, a zarządu nie złożył we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2008 r. (sygn. akt. III CZP 143/07) odpowiedzialność związaną z bezskutecznością egzekucji określonego zobowiązania wobec spółki z ograniczoną odpowiedzialnością ponoszą na podstawie art. 299 ksh osoby będące członkami jej zarządu lub
likwidatorami w czasie istnienia tego zobowiązania.
Przesłankami wyłączającymi odpowiedzialność członka zarządu w tym zakresie jest wykazanie, że we właściwym czasie zostało wydane postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo o zatwierdzeniu układu w postępowaniu w przedmiocie zatwierdzenia układu, albo że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło nie z winy członka zarządu. Innym sposobem uwolnienia od odpowiedzialności jest fakt, że pomimo niewykonania powyższych czynności, wierzyciel nie poniósł szkody (art. 299 ksh). W stosunku do spółki akcyjnej, Kodeks podobnej regulacji nie przewiduje.

Ponadto, członek zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej oraz likwidator spółki z o.o., odpowiada wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami umowy spółki, chyba że nie ponosi winy (art. 293 ksh). Osoby te są obowiązane, aby przy wykonywaniu swoich obowiązków dołożyć staranności wynikającej z zawodowego charakteru swojej działalności. Takiej samej staranności Kodeks wymaga od członka zarządu, rady nadzorczej oraz likwidatora spółki akcyjnej (art. 483 ksh).

Osoby, które współdziałały w wydaniu przez spółkę bezpośrednio lub za pośrednictwem osób trzecich akcji, obligacji lub innych tytułów uczestnictwa w zyskach albo podziale majątku, obowiązane są solidarnie do naprawienia wyrządzonej szkody, jeżeli zamieściły one w ogłoszeniach lub zapisach fałszywe dane lub w inny sposób dane te rozpowszechniały albo, podając dane o stanie majątkowym spółki, zataiły okoliczności, które powinny być ujawnione zgodnie z obowiązującymi przepisami (art. 484 ksh).

Przesłanki przekształcenia spółek kapitałowych.

Z porównania modeli spółek kapitałowych wynika, że ustawa pozwala spółce akcyjnej na znaczne ograniczenie odpowiedzialności członków zarządu za zobowiązania spółki. Regulacje Kodeksu spółek handlowych nie zawierają odpowiednika art. 299 ksh (odpowiedzialność członków zarządu spółki z o.o. za zobowiązania spółki jeśli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna) w porównaniu z zasadami odpowiedzialności członków zarządu spółki akcyjnej. Konstrukcja i zakres odpowiedzialność członków zarządu w obu modelach spółek jest jedną z głównych powodów podjęcia decyzji o przekształceniu spółki z o.o. w spółkę akcyjną. Przekształcenie spółki z o.o. w spółkę akcyjną jest również interesujące ze względu na możliwość pozyskania kapitału w drodze publicznej emisji akcji.

Przed podjęciem decyzji o przekształceniu trzeba wziąć pod uwagę trzy główne przesłanki warunkujące możliwość takiego przekształcenia.

Pierwszą przesłanką jest wysokość kapitału. Kapitał zakładowy przekształcanej spółki z o.o. musi być dostosowany do minimalnych wymogów kapitału zakładowego w spółce akcyjnej, więc nie może on być niższy niż 100.000 zł. Wynika z tego, że jeżeli wysokość kapitału zakładowego w przekształcanej spółce z o.o., jest niższa niż 100.000 zł, należy w pierwszej kolejności podwyższyć kapitał zakładowy w spółce z o.o. co najmniej do kwoty 100.000 zł. Kapitał zakładowy przekształconej spółki akcyjnej nie może jednak zostać określony na poziomie niższym niż kapitał zakładowy przekształcanej spółki z o.o. (art. 577 ksh).

Jeśli kapitał przekształcanej spółki jest niższy niż ustawowe progi, musi zostać podwyższony. Podwyższenie kapitału zakładowego w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością polega na podwyższeniu wartości nominalnej udziałów istniejących, albo ustanowienie nowych. Do ważności podwyższenia kapitału wystarczy zwykła forma pisemna. Jeżeli postanowienia umowy spółki nie przewidują maksymalnej wysokości podwyższenia kapitału zakładowego i terminu w jakim może to nastąpić, podwyższenie wymaga zmiany umowy spółki (art. 257 ksh). Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem (np. uchwała Sądu Najwyższego z 25 listopada 2010 r., sygn. akt. III CZP 84/10, uchwała SN z 15 grudnia 2006 r., sygn. akt. III CZP 132/06,) i poglądami doktryny (m.in. Komentarz do Kodeksu Spółek handlowych, S. Sołtysiński, wydawnictwo C.H. Beck, tom II str. 749-751 Warszawa 2014 rok) dotychczasowym wspólnikom przysługuje prawo pierwszeństwa w objęciu nowych udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym. Zgodnie z Uchwałą Sądu najwyższego z dnia 17 stycznia 2013r. (sygn. akt III CZP 57/12) podwyższenie kapitału zakładowego na podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością może nastąpić przez podwyższenie wartości nominalnej udziałów istniejących lub ustanowienie nowych, z tym że nowe udziały w podwyższonym kapitale mogą być objęte jedynie przez wspólników w stosunku do ich dotychczasowych udziałów. Do podwyższenia kapitału zakładowego spółki z o.o., na mocy uchwały wspólników o zmianie umowy spółki, mogą zostać wykorzystane środki z kapitału zapasowego lub kapitałów (funduszy) rezerwowych utworzonych z zysku spółki. Jest to tzw. podwyższenie kapitału zakładowego ze środków spółki (art. 260 ksh). Podwyższenie kapitału zakładowego wymaga objęcia nowych udziałów przez wszystkich wspólników oraz zgłoszenia do sądu rejestrowego (art. 262 ksh). Objęcie udziałów jest warunkiem koniecznym skuteczności podwyższenia kapitału, co potwierdził Sąd Najwyższy w Uchwale z dnia 15 grudnia 2006 r. (sygn. akt. III CZP 132/06), w której czytamy, że jeżeli nie wszyscy wspólnicy objęli (…) udziały w kapitale zakładowym podwyższonym na podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki, podwyższenie kapitału nie dochodzi do skutku. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 lutego 2010 r. (sygn. akt. I CSK 384/09), z którego wynika, że nowe udziały w kapitale podwyższonym na podstawie dotychczasowych postanowień umowy spółki (art. 257 § 1 i 3 k.s.h.) mogą objąć tylko dotychczasowi wspólnicy proporcjonalnie do przysługujących im już udziałów; w razie nieobjęcia przez nich udziałów w ten sposób, podwyższenie kapitału zakładowego nie dochodzi do skutku.

W spółkach akcyjnych natomiast, według zasad ogólnych, podwyższenie kapitału następuje poprzez emisję nowych akcji i może zostać dokonane na mocy uchwały walnego zgromadzenia, sporządzanej w formie aktu notarialnego (art. 446 ksh). Nowe akcje, które mają być przydzielone akcjonariuszom na mocy uchwały walnego zgromadzenia, w przeciwieństwie do spółek z ograniczoną odpowiedzialnością nie wymagają objęcia dla skuteczności podwyższenia kapitału (art. 442 ksh). Nowe akcje przysługują akcjonariuszom w stosunku do ich udziałów w dotychczasowym kapitale zakładowym. Zgodnie z Kodeksem, odmienne postanowienia statutu lub uchwały są nieważne (art. 443 ksh).

Na podwyższenie kapitału zakładowego spółki akcyjnej mogą zostać przeznaczone środki z kapitałów rezerwowych utworzonych z zysku (podwyższenie kapitału zakładowego ze środków spółki), kapitałów rezerwowych utworzonych z zysku, które zgodnie ze statutem nie mogą być przeznaczone do podziału między akcjonariuszy oraz z kapitału zapasowego. Należy jednakże pozostawić taką część kapitałów, które mogą być przeznaczone do podziału, jaka odpowiada niepokrytym stratom oraz akcjom własnym. Warunkiem powzięcia uchwały o podwyższeniu kapitału zakładowego ze środków spółki jest zatwierdzenie sprawozdania finansowego za poprzedni rok obrotowy. Sprawozdanie musi wykazywać zysk, a opinia biegłego rewidenta nie może zawierać istotnych zastrzeżeń dotyczących sytuacji finansowej spółki (art. 442 ksh).

Szczególną sytuacją podwyższenia kapitału w spółkach akcyjnych, jest tzw. kapitał docelowy. Jest to niewymagająca zmiany statutu forma podwyższenia kapitału w spółce akcyjnej, do maksymalnej wysokości ¾ kapitału zakładowego. Podwyższenie kapitału do kapitału docelowego dokonuje zarząd, na mocy statutowego upoważnienia, ustanowionego na okres nie dłuższy niż trzy lata. Zarząd może dokonać jednego albo kilku kolejnych podwyższeń kapitału zakładowego w określonym czasie. Upoważnienie to nie obejmuje podwyższenia kapitału ze środków własnych spółki, ani wydawania akcji uprzywilejowanych (art. 444 ksh). Uchwała walnego zgromadzenia w sprawie wprowadzenia do statutu zapisu o kapitale docelowym wymaga większości trzech czwartych głosów. Dla ważności uchwały wymagane jest kworum reprezentujące co najmniej połowę kapitału zakładowego. Jak wynika z wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia 2008 r. (sygn. akt. III CSK 238/2007) brak zachowania kworum należy do uchybień czyniących uchwałę nieistniejącą. Uchwała powinna być umotywowana (art. 445 ksh). W sprawie objęcia akcji przy podwyższeniu kapitału na mocy upoważnienia statutowego, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 maja 2004 r., (sygn. akt. V CK 452/03) zajął stanowisko, że skuteczność zamieszczenia w statucie spółki akcyjnej upoważnienia zarządu do wyłączenia lub ograniczenia prawa niektórych akcjonariuszy do poboru akcji – przy podwyższeniu kapitału zakładowego w ramach kapitału docelowego – należy oceniać przede wszystkim z punktu widzenia interesów spółki.

Drugą przesłanką przekształcenia spółek kapitałowych jest konieczność zatwierdzenia sprawozdań finansowych spółki, co najmniej za dwa ostatnie lata obrotowe. Jeśli natomiast przekształcana spółka z o.o. prowadziła działalność przez okres krótszy niż dwa lata, wówczas zatwierdzone winno być sprawozdanie finansowe obejmujące cały okres działalności spółki nie objęty rocznym sprawozdaniem finansowym (art. 577 ksh). Z zapisu tego wynika, że ustawa nie wprowadza żadnego wymogu co do czasu (minimalnego okresu) funkcjonowania spółki na rynku, warunkującego przekształcenie.

Trzecią przesłanką jest to, że przekształceniu mogą podlegać jedynie te spółki z o.o., które nie znajdują się w upadłości. Spółki z o.o. w likwidacji mogą zostać przekształcone tylko do momentu rozpoczęcia podziału majątku (art. 551 ksh).

Procedura przekształcania spółek kapitałowych

Procedura przekształcenia spółki kapitałowej w inną spółkę kapitałową jest skomplikowana i rozłożona w czasie. Regulacje w tym zakresie zawierają przepisy umieszczone w Tytule IV, Działu III, Rozdziałów 1 i 4 Kodeksu spółek handlowych. Na podstawie tych przepisów, procedurę przekształcenia można podzielić na pięć etapów (art. 556 ksh). Etap pierwszy polega na sporządzeniu planu przekształcenia wraz z załącznikami oraz poddaniu go badaniu przez biegłego rewidenta. Na etapie drugim wymagane jest zawiadomienie wspólników o zamiarze przekształcenia i powzięcie uchwały o przekształceniu spółki. Następnie należy powołać członków organów spółki przekształconej albo określić wspólników prowadzących sprawy i reprezentujących tę spółkę. To są zadania do wykonania na etapie trzecim. Etap czwarty wymaga podpisania statutu spółki przekształconej. Ostatni, piąty etap, polega na dokonaniu w rejestrze wpisu spółki przekształconej i wykreśleniu spółki przekształcanej.

Omówimy teraz bliżej czynności konieczne do wykonania na poszczególnych etapach procedury przekształcenia spółek kapitałowych.

Etap pierwszy, czy sporządzenie planu przekształcenia spółki kapitałowej (art. 557 ksh) to przede wszystkim przygotowanie planu przekształcenia przez zarząd. Dla ważności planu przekształcenia wymagane jest zachowanie formy pisemnej, a w przypadku gdy przekształcana spółka jest jednoosobowa – formy aktu notarialnego. W zakresie treści planu przekształcenia spółki kapitałowej, wymogi minimalne to ustalenie wartości bilansowej majątku spółki przekształcanej na określony dzień w miesiącu poprzedzającym przedłożenie wspólnikom planu przekształcenia oraz określenie wartości udziałów wspólników zgodnie ze sprawozdaniem finansowym sporządzonym dla celów przekształcenia (art. 558 ksh). Załącznikami do planu przekształcenia, warunkującymi jego ważność, są (art. 558 ksh):

  1. projekt uchwały w sprawie przekształcenia przekształcanej spółki z o.o.,
  2. projekt statutu nowej spółki akcyjnej,
  3. wycenę składników majątku (aktywów i pasywów) przekształcanej spółki z o.o.,
  4. sprawozdanie finansowe sporządzone dla celów przekształcenia na określony dzień w miesiącu poprzedzającym przedstawienie wspólnikom planu przekształcenia, przy zastosowaniu takich samych metod i w takim samym układzie, jak ostatnie roczne sprawozdanie finansowe.

Kolejną czynnością niezbędną do wykonania na pierwszym etapie przekształcenia jest poddanie przez zarząd przygotowanego planu przekształcenia badaniu biegłego rewidenta w zakresie jego poprawności i rzetelności. Biegłego rewidenta wyznacza sąd rejestrowy właściwy dla siedziby spółki z o.o., na wniosek zarządu przekształcanej spółki. Biegły rewident sporządza na piśmie szczegółową opinię w terminie ustalonym przez sąd, w każdym wypadku nie dłuższym niż dwa miesiące od dnia wyznaczenia. W toku badania biegły rewident ma prawo zażądać od zarządu spółki dodatkowych wyjaśnień i dokumentów. Gotową opinię, biegły rewident składa wraz z planem przekształcenia sądowi rejestrowemu oraz spółce przekształcanej. (art. 559 ksh).

Etap drugi procedury przekształcenia rozpoczyna zawiadomienie wspólników o zamiarze powzięcia uchwały o przekształceniu spółki. Zawiadomienia dokonuje się dwukrotnie, w odstępie nie krótszym niż dwa tygodnie i nie później niż na miesiąc przed planowanym dniem powzięcia stosownej uchwały. Zawiadomienie powinno zawierać istotne elementy planu przekształcenia oraz opinii biegłego rewidenta, a także określać miejsce oraz termin, w którym wspólnicy spółki przekształcanej mogą się zapoznać z pełną treścią planu i załączników, a także opinią biegłego rewidenta. Termin ten nie może być krótszy niż dwa tygodnie przed planowanym dniem powzięcia uchwały o przekształceniu. Do zawiadomienia należy dołączyć projekt uchwały o przekształceniu oraz projekt statutu spółki przekształconej (art. 560 ksh). Kolejną czynnością etapu drugiego przekształcenia spółki jest podjęcie przez zgromadzenie wspólników uchwały o przekształceniu. Uchwała powinna być umieszczona w protokole sporządzonym przez notariusza (art. 562 ksh) i powinna zawierać (art. 563 ksh):

  1. wskazanie jakim typem spółki kapitałowej będzie spółka przekształcona,
  2. wysokość kapitału zakładowego przekształconej spółki akcyjnej,
  3. wysokość kwoty przeznaczonej na wypłaty dla wspólników nieuczestniczących w spółce przekształconej, która nie może przekraczać 10% wartości bilansowej majątku spółki,
  4. zakres praw przyznanych osobiście wspólnikom uczestniczącym w spółce przekształconej, jeżeli przyznanie takich praw jest przewidziane,
  5. nazwiska i imiona członków zarządu spółki przekształconej,
  6. zgodę na brzmienie statutu spółki przekształconej.

W związku z tym, że w spółkach akcyjnych obligatoryjne jest funkcjonowanie rady nadzorczej, niezwłocznie po podjęciu uchwały o przekształceniu należy powołać jej członków. Powołanie rady nadzorczej wymagane jest przed złożeniem wniosku o rejestrację spółki akcyjnej w Krajowym Rejestrze Sądowym.

Na tym etapie procedury przekształcenia zarząd zobligowany jest do wezwania wspólników do złożenia oświadczeń o uczestnictwie w przekształconej spółce akcyjnej (art. 564 ksh). W odpowiedzi na wezwanie, wspólnicy, którzy chcą uczestniczyć w przekształconej spółce akcyjnej muszą – w terminie miesiąca od dnia sporządzenia uchwały o przekształceniu – złożyć spółce oświadczenie o uczestnictwie w spółce przekształconej. W praktyce najczęściej wspólnicy są zgodni co do uczestnictwa w spółce przekształconej, więc oświadczenia składają bezpośrednio po podjęciu uchwały o przekształceniu. W takim przypadku, przepis art. 564 ksh nie ma zastosowania i nie ma konieczności odrębnego wzywania wspólników do złożenia tego rodzaju oświadczeń. Natomiast wspólnikom, którzy nie złożą takiego oświadczenia, przysługuje roszczenie o wypłatę kwoty odpowiadającej wartości jego udziałów w spółce przekształcanej. Wyceny udziałów dokonuje się zgodnie ze sprawozdaniem finansowym sporządzonym dla celów przekształcenia. Wypłata powinna nastąpić w terminie sześciu miesięcy licząc od dnia przekształcenia, albo od dnia zgłoszenia roszczenia, jeżeli roszczenie zostało zgłoszone po dniu przekształcenia. (art. 565 ksh).

Po wykonaniu czynności wymaganych przez Kodeks na kolejnych etapach procedury przekształcenia, oraz po zakończeniu etap czwartego, polegającego na sporządzeniu i popisaniu statutu spółki przekształconej, należy jeszcze przygotowanie i złożenie wniosku o wpis przekształcenia do rejestru sądowego, właściwego dla siedziby przekształconej spółki akcyjnej. Wniosek taki wnoszą wszyscy członkowie zarządu spółki przekształconej (art. 569 ksh). Spółka przekształcana staje się spółką przekształconą z chwilą wpisu spółki przekształconej do rejestru. Jest to tzw. dzień przekształcenia. Wykreślenia z rejestru przekształcanej spółki z o.o. sąd rejestrowy dokonuje z urzędu (art. 552 ksh). Natomiast ogłoszenie o przekształceniu spółki jest zamieszczane w Monitorze Sądowym i Gospodarczym na wniosek zarządu spółki przekształconej (art. 570 ksh).

Po zamknięciu etapu piątego, procedura przekształcenia jest zakończona. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 maja 2001r., (sygn. akt. IV CKN 354/00) ustanie osoby prawnej traktowane jest równoznacznie znacznie ze śmiercią osoby fizycznej.

Konsekwencje przekształcania spółek kapitałowych

Z postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 1991 r. (sygn. akt. III CRN 321/91) wynika wprost, że przekształcenie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w spółkę akcyjną oznacza zmianę jej formy ustrojowej, przy zachowaniu bytu prawnego. Jest zatem oczywiste, że przekształcenie stwarza daleko idące konsekwencje prawne. Najważniejszym skutkiem przekształcenia spółek kapitałowych jest tzw. sukcesja uniwersalna praw. Zgodnie z tą zasadą, wspólnicy spółki przekształcanej, uczestniczący w przekształceniu, stają się z dniem przekształcenia wspólnikami spółki przekształconej, a spółce przekształconej przysługują wszystkie prawa i obowiązki spółki przekształcanej. W szczególności, spółka przekształcona pozostaje podmiotem w zezwoleń, koncesji oraz ulg, które zostały przyznane spółce przed jej przekształceniem, chyba że ustawa lub decyzja o udzieleniu zezwolenia, koncesji albo ulgi stanowi inaczej (art. 553 ksh). Zasada sukcesji uniwersalnej sprawia, że nie jest wymagana zmiana zawartych przez spółkę przekształconą umów czy porozumień. W przypadku, gdy zmiana brzmienia firmy dokonywana w związku z przekształceniem nie polega tylko na zmianie dodatkowego oznaczenia wskazującego na charakter spółki, wówczas przekształcona spółka akcyjna ma obowiązek podawania w nawiasie dawnej firmy obok nowej firmy z dodaniem wyrazu dawniej, przez okres co najmniej roku od dnia przekształcenia (art. 554 ksh).

Analizując piśmiennictwo i orzecznictwo sądów administracyjnych nie trudno zauważyć, że sukcesja uniwersalna stwarza problem na płaszczyźnie prawa publicznego. Taka sukcesja jest dopuszczalna tylko wtedy, gdy konkretny przepis prawa tak stanowi (G. Łaszczyca, R. Sasiak – Łączenie spółek kapitałowych, a sukcesja praw i obowiązków ze sfery publicznoprawnej wybrane zagadnienia – publ. Prawo spółek 1999/4/2 – t. 2 oraz A. Szumański – Kodeks spółek handlowych T. IV, Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2004 r., str. 244 – 252). W komentarzu do Kodeksu spółek handlowych (Wyd. C.H.Beck – Warszawa 2004 t. IV), prof. A. Szumański wyraził zapatrywanie, że doktryna prawa administracyjnego powszechnie przyjmuje zakaz sukcesji na płaszczyźnie prawa publicznego, a więc niedopuszczalność przeniesienia praw i obowiązków wynikających z aktu administracyjnego w drodze czynności cywilnoprawnych. Podstawowym elementem aktu administracyjnego jest jednostronne określenie przez kompetentny organ administracji praw i obowiązków zindywidualizowanego adresata, w konkretnej sytuacji i na podstawie konkretnego stanu prawnego. Powyższa zasada odnosi się także do sukcesji uniwersalnej. Podobne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 23 lipca 1996 r., (sygn. akt SA/Wr 3617/95). Z orzeczenia wynika, że przejęcie spółki na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów Kodeksu handlowego nie oznacza automatycznej i bezwzględnej sukcesji wszystkich praw i obowiązków o charakterze publicznoprawnym. Stanowisko takie wyraża te wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 12 stycznia 2006 r. (sygn. akt. II SA/Rz 756/05).

Kolejną konsekwencją przekształcenia spółki kapitałowej w inną spółkę kapitałową jest to, że prawa i obowiązki wspólnika spółki przekształcanej, które nie są zgodne z przepisami ustawy o spółce przekształconej, wygasają z mocy prawa z dniem przekształcenia. Wspólnik, którego prawa wygasają z powodu kolizji przepisów, ma wobec spółki przekształconej roszczenie o uzyskanie stosownego wynagrodzenia. Wynagrodzenie to powinno być wypłacone nie później niż w terminie roku od dnia przekształcenia, chyba że uprawniony i spółka postanowią inaczej. W przypadku, gdy któryś ze wspólników był zobowiązany wobec spółki przekształcanej do powtarzających się świadczeń niepieniężnych, może on zwolnić się od tego obowiązku wobec spółki przekształconej za zapłatą stosownego wynagrodzenia (art. 579 ksh).

Powiązane artykuły

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *